Türkiye'de Mustafa Kemal Atatürk'ü 10 Kasım'da anma törenleri, ölümünün birinci yıl dönümü olan 10 Kasım 1939'da başladı. İlk yıllarda yas ve matem ağırlıklı düzenlenen törenlerin kapsamı sonraki dönemlerde genişletilirken, 10 Kasım'ı içine alan hafta da "Atatürk'ü anma" etkinliklerine ayrıldı.
Resmi tarih kayıtlarına göre Atatürk, 10 Kasım 1938'de saat 09.05'te İstanbul'daki Dolmabahçe Sarayı'nda öldü. Ölümünün ardından düzenlenen cenaze merasimleri sırasında ülke genelinde bayraklar yarıya indirildi, eğlence etkinlikleri durduruldu ve kamuoyunda geniş çaplı bir yas havası oluştu.
Ancak her yıl tekrarlanacak anma törenlerinin başlangıcı, ölümünün birinci yıl dönümüne denk gelen 10 Kasım 1939 oldu.
Dönemin İçişleri Bakanlığı tarafından hazırlanan program kapsamında ülke genelinde saat 09.05'te sirenlerin çalınması, saygı duruşunda bulunulması ve Atatürk'ün hayatı ile çalışmalarının anlatılması kararlaştırıldı.
İlk anma programları yalnızca devlet törenleriyle sınırlı kalmadı. Okullarda, Halkevlerinde ve çeşitli kamu kurumlarında toplantılar düzenlendi. Atatürk'ün hayatı ve çalışmaları hakkında konuşmalar yapıldı. Böylece 10 Kasım, ölüm yıl dönümünde tekrarlanan resmi anma günü niteliği kazandı.
10 Kasım, nasıl "Atatürk Haftası"na dönüştü?
1939'dan 1960'a kadar düzenlenen anma programlarında yas ve matem anlayışı ön plandaydı. 1960 yılında ise anma etkinliklerinin kapsamı genişletilerek 10-16 Kasım tarihleri "Atatürk Haftası" olarak düzenlenmeye başlandı.
27 Mayıs 1960 askeri darbesinin ardından Milli Birlik Komitesi üyelerinin girişimiyle hayata geçirilen uygulamayla Atatürk, yalnızca ölüm yıl dönümünde değil, bir hafta boyunca düzenlenen çeşitli etkinliklerle anılmaya başlandı.
1988 yılında Turgut Özal'ın cumhurbaşkanlığı döneminde 10 Kasım'daki resmi yas uygulaması kaldırıldı. Buna karşın anma törenleri devam etti.
Bugün de saat 09.05'te sirenlerin çalınması, ülke genelinde saygı duruşunda bulunulması ve hafta boyunca çeşitli etkinlikler düzenlenmesi geleneği sürüyor.
Dünyada liderlerin ölüm yıl dönümleri nasıl anılıyor?
Devletlerin kurucu liderlerini ve önde gelen isimlerini veya siyasi tarihlerinde önemli yer tutan kişileri ölüm yıl dönümlerinde anması dünyada farklı örneklerle karşılaşılan bir uygulama.
Ancak bu anmaların biçimi ve toplumsal hayata yansıması ülkeden ülkeye değişiyor. Bazı ülkelerde resmi törenler ve anma günleri bulunurken, bazılarında etkinlikler siyasi partiler, sivil toplum kuruluşları veya belirli toplumsal kesimlerle sınırlı kalıyor.
Hindistan'da Mahatma Gandhi
Hindistan'ın bağımsızlık mücadelesinin önde gelen isimlerinden Mahatma Gandhi, 30 Ocak 1948'de uğradığı suikast sonucu öldü.
Ölüm yıl dönümü Hindistan'da "Şehitler Günü" olarak anılıyor. Cumhurbaşkanı, başbakan ve diğer devlet yetkilileri Yeni Delhi'deki Raj Ghat Anıtı'nda düzenlenen törenlere katılarak Gandhi'yi anıyor.
Bununla birlikte Hindistan'da Gandhi'nin doğum günü olan 2 Ekim, ulusal ölçekte daha geniş bir kutlama ve anma günü niteliği taşıyor. Birleşmiş Milletler de 2 Ekim'i "Uluslararası Şiddetsizlik Günü" ilan etti.
Kuzey Kore'de Kim İl-sung ve Kim Jong-il
Atatürk'ün ölüm yıl dönümünde Türkiye'de uygulanan törenlere benzer, hatta resmi yas boyutuyla daha kapsamlı örneklerden biri Kuzey Kore'de görülüyor.
Ülkenin kurucu lideri Kim İl-sung'un 8 Temmuz, oğlu Kim Jong-il'in ise 17 Aralık'taki ölüm yıl dönümleri 2019 yılında ulusal anma ve yas günleri ilan edildi.
Bu tarihlerde bayrakların yarıya indirilmesi kararlaştırıldı. Ülkede her iki liderin anıt mezarları ve heykelleri önünde resmi törenler düzenleniyor.
Rusya'da Vladimir Lenin
Sovyetler Birliği'nin kurucusu Vladimir Lenin, 21 Ocak 1924'te öldü. Lenin'in ölüm yıl dönümü, özellikle Rusya Komünist Partisi ve Sovyet geçmişine bağlı gruplar tarafından anılıyor.
Moskova'daki Kızıl Meydan'da bulunan Lenin Mozolesi de bu tarihsel mirasın en önemli sembollerinden biri olmayı sürdürüyor.
Ancak günümüz Rusya'sında Lenin'in ölüm yıl dönümü, Türkiye'deki 10 Kasım gibi devletin bütün kurumlarıyla katıldığı ve ülke genelinde ortak bir anma programına dönüştürdüğü bir gün değil.
Nitekim Lenin'in ölümünün 100. yıl dönümünde Kremlin'in resmi bir anma açıklaması yapmaması dikkat çekmişti.
Vietnam'da Ho Chi Minh
Vietnam'ın bağımsızlık mücadelesinin ve modern devlet yapılanmasının önde gelen isimlerinden Ho Chi Minh, 2 Eylül 1969'da öldü. Ülkede Ho Chi Minh'in ölüm yıl dönümünde anma etkinlikleri düzenleniyor, devlet yetkilileri ve çeşitli kurumlar anıt mezarında törenler gerçekleştiriyor.
Bununla birlikte Vietnam'da Ho Chi Minh'in doğum günü olan 19 Mayıs da devlet ve parti düzeyinde geniş katılımlı törenlerle anılıyor.
10 Kasım uygulaması dünyada ne kadar yaygın?
Uluslararası örnekler, liderlerin ölüm yıl dönümlerinde anılmasının tek başına Türkiye'ye özgü olmadığını gösteriyor.
Hindistan'da Gandhi, Kuzey Kore'de Kim İl-sung ve Kim Jong-il, Vietnam'da Ho Chi Minh bu kapsamda öne çıkan isimler arasında yer alıyor.
Ancak bu örneklerin tamamı aynı nitelikte değil. Bazıları ulusal yas günü olarak düzenlenirken bazıları devlet törenleriyle veya belirli siyasi grupların etkinlikleriyle sınırlı kalıyor.
Türkiye'deki 10 Kasım uygulamasını farklılaştıran nokta ise anmanın belirli bir saate bağlanması ve ülke genelinde eş zamanlı gerçekleştirilmesi.
Saat 09.05'te sirenlerin çalması, kamu kurumlarından okullara, toplu taşıma alanlarından iş yerlerine kadar geniş bir alanda günlük hayatın kısa süreliğine durması ve vatandaşların saygı duruşuna davet edilmesi, dünyada yaygın biçimde karşılaşılan bir uygulama değil.
Bu nedenle 10 Kasım'ı yalnızca bir liderin ölüm yıl dönümünde anılması şeklinde değerlendirmek eksik kalıyor. Türkiye'de yaklaşık 90 yıldır sürdürülen bu gelenek, zamanla toplumsal hafızanın ve kamusal hayatın parçası haline geldi.
Öte yandan bu uygulamanın tarihsel geçmişi, niteliği ve kamusal alandaki yeri tartışmalardan bağımsız değil.
10 Kasım'da resmi yas tutulması 1988 yılında sona ermiş olsa da anma törenleri ve saat 09.05'teki saygı duruşu sürdürüldü.
Tarihçi Hakan Uzun'un 10 Kasım törenlerinin gelişimini ele alan akademik çalışması da yas uygulamasının özellikle 1950'lerden itibaren tartışıldığını, törenlerin zaman zaman siyasi polemiklerin konusu haline geldiğini ortaya koyuyor.
Bu noktada tartışılması gereken konulardan biri, tarihsel bir şahsiyetin mirasının toplumda nasıl yaşatılacağı.
Bir liderin ülke tarihinde oynadığı rolün hatırlanması ile bu hatırlamanın kamusal alanda hangi biçimlerde gerçekleştirileceği birbirinden ayrı konular olarak değerlendiriliyor.
10 Kasım örneği, Türkiye'de bu iki alanın uzun yıllardır iç içe geçtiği bir geleneğe işaret ediyor.
Kaynak: Mepa News