8 Mayıs 2018'de ABD Başkanı Donald Trump, İran nükleer anlaşmasından çekildiğini ve askıya alınan yaptırımların yeniden uygulanacağını açıklamıştı. Sekiz gün sonra Fransız enerji şirketi Total, İran'ın Güney Pars doğal gaz sahasındaki projesi için yeni taahhüt üstlenmeyeceğini duyurdu. Şirket, Washington'dan projeye özel muafiyet alamazsa çekileceğini bildirdi.
Total'in açıkladığı rakamlar, İran'daki bir yatırımın neden Amerikan makamlarının kararına bağlı olduğunu gösteriyordu. Şirketin dünya çapındaki finansman işlemlerinin yüzde 90'ından fazlasında ABD bankaları rol alıyordu. ABD'deki faaliyetlerinde kullandığı sermaye 10 milyar doları aşıyordu. Total, ikincil yaptırıma uğraması halinde dolar finansmanını ve ABD'de faaliyet gösterme imkanını kaybedebileceğini belirtti. İran petrol sektörüne yönelik ikincil yaptırımlar 5 Kasım'da yeniden yürürlüğe girmeden önce, 29 Ekim 2018'de projeden çekilmesini tamamladı.
Bir ödeme ABD'ye nasıl ulaşıyor?
ABD'nin mali yaptırımlarının başlıca hukuki dayanaklarından biri, 1977 tarihli Uluslararası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası. Bu yasa, kaynağı tamamen veya büyük ölçüde ülke dışında bulunan olağanüstü bir tehdit nedeniyle acil durum ilan edildiğinde başkana ABD'nin yetki alanına giren ekonomik işlemleri düzenleme veya yasaklama yetkisi veriyor. Mali yaptırımları uygulayan başlıca kurum ise Hazine Bakanlığına bağlı Yabancı Varlıkları Kontrol Ofisi, yani OFAC.
İki şirket de ABD dışında olsa bile aralarındaki bir ödeme Amerikan bankacılık sisteminden geçebilir. Bunun nedeni muhabir bankacılık. Bir banka, başka bir ülkede müşterileri adına ödeme yapabilmek için oradaki bir bankada hesap tutabilir. Örneğin iki yabancı şirket arasındaki dolar transferinde, bankaların ABD'deki muhabir hesapları devreye girebilir. Ödemeyi işleyen Amerikan bankası, işlem ilgili yaptırımın kapsamına giriyorsa parayı bloke etmek veya işlemi reddedip geri göndermekle yükümlü olabilir. Bloke durumunda paranın mülkiyeti sahibinde kalır, ancak para izinsiz çekilemez veya devredilemez.
Fransız bankası BNP Paribas bunun nasıl işlediğini gösteren bir örnek. Banka, 2004 ile 2012 arasında ABD yaptırımlarına tabi Sudanlı, İranlı ve Kübalı kuruluşlar adına 8,8 milyar dolardan fazla tutarı Amerikan finans sistemi üzerinden geçirdiğini kabul etti. ABD'de 2015'te sonuçlanan ceza davasında mahkeme, yaklaşık 8,83 milyar doların müsaderesine ve ayrıca 140 milyon dolar para cezasına hükmetti. Davanın merkezinde, Paris merkezli bankanın işlemleri yürütürken Amerikan finans sistemini kullanması vardı.
Bu bağlantının küresel ölçekte önem taşımasının nedeni doların kullanım sıklığı. Uluslararası Ödemeler Bankasının Nisan 2025 araştırmasında dolar, tezgah üstü döviz işlemlerinin yaklaşık yüzde 89'unda alınıp satılan iki para biriminden biriydi. ABD Merkez Bankasının 2025 tarihli incelemesine göre uluslararası ve yabancı para cinsinden banka alacaklarının yaklaşık yüzde 55'i, yükümlülüklerinin ise yüzde 60'ı dolar cinsindeydi. Dolar, şirketler açısından hem ödeme hem de borçlanma aracı.
Bu işlemlerde sıkça adı geçen SWIFT, bankaların birbirine ödeme talimatı ilettiği Belçika merkezli bir mesajlaşma ağı. Paranın hesaplar arasındaki hareketini bankalar ve ödeme sistemleri gerçekleştiriyor. 2022'de bazı Rus bankalarının SWIFT erişiminin kesilmesi de Avrupa Birliğinin bu kuruluşlara finansal mesajlaşma hizmeti verilmesini yasaklayan kararının sonucuydu.
İkincil yaptırım yabancı bankanın ABD'deki hesabını hedef alabiliyor
Doğrudan yaptırımlar ABD kişilerini ve ABD'nin yetki alanına giren işlemleri bağlar. İkincil yaptırımda Washington, yaptırım altındaki kişi veya kuruluşlarla belirli işlemler yapan yabancı bir şirketin ya da bankanın ABD'deki imkanlarını kısıtlayabilir. Yabancı bir banka için bunun somut karşılığı, Amerikan bankalarında muhabir hesap açma ve mevcut hesapları kullanma imkanını kaybetmek olabilir.
ABD Hazinesi bu yetkiyi 2012'de Çin'deki Bank of Kunlun ve Irak'taki Elaf Islamic Bank'a karşı kullandı. Hazine, iki bankanın yaptırım kapsamındaki İran bankalarına bilerek önemli mali hizmetler sağladığını belirterek ABD'de onlar adına yeni muhabir hesap açılmasını yasakladı. Mevcut hesapların da on gün içinde kapatılmasını istedi. Böylece Washington, İranlı kuruluşlara hizmet vermenin maliyetini Çinli ve Iraklı bankaların ABD'ye erişimi üzerinden artırdı.
Benzer bir yetki, Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinden sonra kullanıma sokuldu. ABD Başkanı Joe Biden, Aralık 2023'te Rusya'nın askeri sanayisine belirli işlemlerle destek sağlayan yabancı finans kuruluşlarına yaptırım uygulanmasına yetki verdi. Hazine, Haziran 2024'te kapsamı Sberbank ve VTB dahil, ilgili başkanlık kararı uyarınca malvarlığı bloke edilen kişi ve kuruluşları da içerecek şekilde genişletti. OFAC, bu yetkinin dolar dışındaki para birimleriyle yapılan işlemlere de uygulanabileceğini açıkladı.
Bunun ticarete yansıması aynı yıl görüldü. Reuters, Ağustos 2024'te Çin bankalarının kontrollerini sıkılaştırmasının ardından bazı Rus şirketlerinin Çinli ortaklarına yapacağı yuan cinsinden ödemelerin geciktiğini ve işlem maliyetlerinin arttığını bildirdi. Habere göre gecikmeler özellikle küçük ithalatçıları etkilerken büyük emtia işlemlerinin bir bölümü sürüyordu. Aynı yaptırım riski, bankaların hangi müşteriye ve işleme hizmet vermeyi göze aldığına bağlı olarak farklı sonuçlar doğurdu.
Petrol ticaretinde sigorta ve satış izni
Bir sevkiyatın gerçekleşmesi için alıcı ve satıcının anlaşmasının yanında finansman ve sigorta da gerekebiliyor. ABD'nin de yer aldığı G7, Avrupa Birliği ve Avustralya, 2022'de Rus ham petrolü için fiyat tavanı getirirken bu bağımlılıktan yararlandı. Koalisyon ülkelerindeki şirketlerin, tavanın üzerinde satılan Rus ham petrolünün deniz yoluyla taşınmasına sigorta ve ticaret finansmanı gibi hizmetler sağlaması kısıtlandı. ABD Hazinesinin o dönemdeki hesabına göre G7 ülkelerindeki şirketler, ilgili deniz sigortası ve reasürans pazarının yaklaşık yüzde 90'ını kontrol ediyordu. Dolayısıyla karar, petrolü satın alan şirket koalisyon dışında olsa da kullanabileceği hizmetleri etkiliyordu.
Rus petrol şirketi Lukoil vakasında ise ABD kararı, şirketin yurt dışındaki varlıklarını satma girişimine kadar uzandı. OFAC, 22 Ekim 2025'te Lukoil'i yaptırım listesine aldı. Kurumun yüzde 50 kuralına göre bir veya birden fazla bloke edilmiş kişi ya da kuruluşun doğrudan veya dolaylı olarak toplamda en az yarısına sahip olduğu şirketler de bloke kapsamında sayılıyor. Lukoil'in uluslararası varlıklarını elinde tutan Lukoil International GmbH'nin tamamı ana şirkete aitti.
İsviçre merkezli petrol ticareti şirketi Gunvor bu iştiraki satın almak için teklif verdi. Lukoil, 30 Ekim'de teklifi kabul ettiğini ve bağlayıcı anlaşmanın OFAC izni dahil gerekli onaylara bağlı olduğunu açıkladı. ABD Hazinesi, Rusya'nın Ukrayna'daki savaşı sürerken Gunvor'a izin vermeyeceğini duyurdu. Gunvor 6 Kasım'da teklifini geri çekti. OFAC'ın 21 Ekim 2026 tarihli genel lisansı, potansiyel alıcıların müzakere yürütmesine ve şartlı sözleşme imzalamasına izin verdi. Lisans, satışın tamamlanmasını ayrıca OFAC onayına bağladı.
Şirketlerin engellenmesi
ABD'nin ekonomik baskı araçlarından biri de Ticaret Bakanlığının uyguladığı ihracat kontrolleri. Çinli telekomünikasyon şirketi ZTE, İran'a yapılan sevkiyatlarla ilgili ihlaller nedeniyle 2017'de Amerikan makamlarıyla bir anlaşmaya vardı. Ticaret Bakanlığına bağlı Sanayi ve Güvenlik Bürosu, şirketin ilgili çalışanlara uyguladığı disiplin işlemleri hakkında yanlış beyanda bulunduğunu tespit etti. Nisan 2018'de, 2017 anlaşmasında askıya alınan ihracat yasağını devreye soktu. Karar, ABD ihracat kurallarına tabi ürünlerin ZTE'ye gönderilmesini engelledi.
ZTE, 9 Mayıs'ta Hong Kong Borsasına yaptığı bildirimde ana faaliyetlerinin durduğunu açıkladı. Aynı bildirimde şirket, elinde yeterli nakit bulunduğunu belirtiyordu. Temmuzda ZTE'nin yeni anlaşma uyarınca 1 milyar dolar ödemesi ve 400 milyon doları bir emanet hesabına yatırmasının ardından ABD yasağı kaldırdı.
İhracat kontrolleri, belirli koşullarda ABD dışında üretilen malları da kapsayabiliyor. Washington, 2020'de Huawei için genişlettiği kuralla belirli Amerikan yazılımı veya teknolojisinin doğrudan ürünü olan bazı yabancı malları ve belirli üretim ekipmanlarıyla imal edilen ürünleri lisans kapsamına aldı. Tayvanlı çip üreticisi TSMC, yıllık raporunda bu düzenlemelere uymak için 15 Eylül 2020'den itibaren Huawei'ye ürün sevkiyatını durdurduğunu bildirdi. Böylece ABD'nin ihracat kararı, Tayvan'daki bir üreticiyle Çin'deki müşterisi arasındaki tedariki de etkiledi.
Muafiyetler ve karşı önlemler
OFAC, yaptırım kapsamındaki bazı işlemlere lisansla izin verebiliyor. Genel lisans, yayımlanan şartları karşılayan bir işlem grubuna izin veriyor. Özel lisans ise başvuru üzerine belirli bir kişi veya kuruluşa belirli bir işlem için veriliyor. Hazine, Aralık 2022'de insani yardımın ulaştırılmasını kolaylaştırmak amacıyla birçok yaptırım programında genel lisanslar yayımladı veya mevcut lisansları genişletti.
Yasal izin bulunsa bile işlemi gerçekleştirmeye istekli bir banka veya tedarikçi bulmak zor olabiliyor. İnsan Hakları İzleme Örgütü, 2019'da İran üzerine yayımladığı araştırmada, insani muafiyete rağmen Avrupalı bir şirketin nadir bir deri hastalığında kullanılan özel yara örtülerini yaptırımlar nedeniyle satmayı reddettiğine ilişkin kanıt buldu. Örgüt ayrıca bankaların İran'la insani amaçlı işlemleri reddettiği iki vakaya ait yazışmaları inceledi. ABD Hazinesi de 2021 tarihli değerlendirmesinde yaptırımların insani faaliyetler üzerindeki dolaylı etkilerini ele alma gereğini kabul etti.
Avrupa Birliği ise şirketlerini bazı Amerikan yaptırımlarının ülke dışındaki etkilerinden korumak için 1996'da kabul ettiği Engelleme Tüzüğü'nü 2018'de güncelledi. Tüzük, ekinde belirtilen ABD yaptırımlarına AB'deki şirketlerin uymasını kural olarak yasaklıyor. Uymamanın ciddi zarara yol açabileceği durumlarda Avrupa Komisyonu istisna tanıyabiliyor. İranlı Bank Melli'nin Alman Telekom Deutschland aleyhine açtığı davada AB Adalet Divanı, bu yasağın hukuk davasında ileri sürülebileceğine hükmetti. Alman mahkemesinden de sözleşmenin feshini iptal etmenin şirkete orantısız bir ekonomik kayıp yükleyip yüklemeyeceğini değerlendirmesini istedi.
Sonuç
Bir Amerikan kararının uzaktaki bir şirketi ne ölçüde durdurabileceğini, şirketin kaybettiği hizmetin yerini ne kadar hızlı ve hangi maliyetle doldurabileceği belirliyor. Total, küresel finansmanını riske atmamak için bir projeden çekildi. ZTE'nin kaybettiği tedarik ise şirketin ana faaliyetlerini durdurdu. Henry Farrell ve Abraham L. Newman'ın 2019 tarihli çalışmasında tarif ettiği güç de buradan geliyor. Bir devlet, küresel ekonominin yoğunlaştığı finans veya teknoloji ağlarının önemli noktaları üzerinde yetki sahibiyse, bu ağlara erişimi kısıtlayarak kendi sınırlarının çok ötesinde ticari sonuçlar oluşturabiliyor.
Bu gücün zaman içinde ne ölçüde korunacağı da şirketlerin ve ülkelerin alternatif bulabilmesine bağlı. ABD Hazinesi, 2021'de bazı rakiplerin ve müttefiklerin sınır ötesi işlemlerde dolara ve Amerikan finans sistemine bağımlılıklarını azaltmaya başladığını, bunun birden fazla nedeni olduğunu ve bu eğilimin yaptırımların etkinliğini aşındırabileceğini kayda geçirdi. Bugün bir şirketi projeden çekilmeye zorlayan bağımlılık, aynı zamanda o şirketin başka finansman kaynakları veya tedarikçiler aramasına yol açan nedenlerden biri.
Kaynak: Mepa News