Afganistan'ın suyla imtihanı

Hindukuş Dağları'ndan beslenen nehirleri ve önemli su potansiyeli bulunan Afganistan, barajlar, sulama kanalları ve yeni rezervuarlarla tarımsal üretimini artırmayı hedefliyor. Kuştepe Kanalı, ülkenin en büyük su yatırımı olarak öne çıkıyor.

Fotoğraf: Pençşir Nehri'nde bir Sovyet tankı - Halid Abdurrahman

Hindukuş Dağları'ndan beslenen nehirleri, kar ve buzul suları ile önemli sulama potansiyeline sahip Afganistan, su kaynaklarını ekonomik kalkınmanın temel unsurlarından biri haline getirmeyi hedefliyor.

Kuştepe Kanalı, yeni barajlar ve yüzlerce küçük su depolama projesi bu çabanın öne çıkan örnekleri. İklim değişikliği, yeraltı suyu kayıpları ve altyapı eksiklikleri ise ülkenin önündeki en önemli engeller arasında.

Afganistan, onlarca yıl süren savaşlar, ekonomik sorunlar ve altyapı eksiklikleri nedeniyle yeterince değerlendirilemeyen su kaynaklarını kalkınmanın önemli bir unsuru haline getirmeye çalışıyor. Hindukuş Dağları'ndan doğan nehirler, geniş havzalar, mevsimsel kar yağışları ve buzullar, ülkeye tarımsal üretim ve hidroelektrik enerji bakımından önemli bir potansiyel sağlıyor.

Son yıllarda özellikle baraj, sulama kanalı, küçük su rezervuarları ve içme suyu projelerine yönelik çalışmalar hız kazandı. Bu projelerin en büyüğü ise kuzey Afganistan'da Amu Derya Nehri'nden su alarak geniş tarım arazilerini sulaması planlanan Kuştepe Kanalı.

Afganistan İslam Emirliği yönetimi, su kaynaklarının daha etkin kullanılmasıyla tarımsal üretimi artırmayı, kırsal bölgelerde istihdam oluşturmayı, elektrik üretimini geliştirmeyi ve dışa bağımlılığı azaltmayı hedefliyor.

Dünya Bankası'nın Kasım 2026 tarihli Afganistan Kalkınma Güncellemesi de su güvenliğini ülkenin ekonomik toparlanması açısından temel başlıklardan biri olarak değerlendiriyor.

Rapora göre su kaynaklarının korunması ve yönetilmesi, yalnızca içme suyu ihtiyacının karşılanması değil, tarım, enerji, sağlık ve ekonomik kalkınma bakımından da belirleyici olacak.

Kuştepe: Afganistan'ın en büyük su ve tarım projelerinden biri

Afganistan'ın su kaynaklarını değerlendirme çabasının merkezinde Kuştepe Kanalı bulunuyor.

2022 yılında yapımına başlanan ve yaklaşık 285 kilometre uzunluğunda planlanan kanal, Amu Derya Nehri'nden aldığı suyu ülkenin kuzeyindeki Belh, Cevzcan ve Feryab vilayetlerine ulaştırmayı amaçlıyor.

Projenin tamamlanmasıyla yaklaşık 550 bin hektar tarım arazisinin sulanması hedefleniyor. Bu alanın büyüklüğü, projenin Afganistan'ın tarımsal üretim kapasitesini değiştirebilecek ölçeğe sahip olduğunu gösteriyor.

Kanalın ilk bölümünün inşası 2023 yılında tamamlandı. İkinci aşamada ise kazı, dolgu, su kontrol yapıları ve köprülerin inşası sürdürülüyor.

Afganistan Ulusal Kalkınma Şirketi'nin 2026 yılında açıkladığı verilere göre ikinci aşamadaki kazı çalışmalarının yüzde 90'ı tamamlandı. Su alma yapılarının inşasında da önemli ilerleme kaydedildi. Kanal boyunca 11 köprünün yapımı devam ediyor.

Projenin dikkat çeken yönlerinden biri de yerel mühendislik ve iş gücünün kullanılması. Proje yetkilileri, tasarım ve saha mühendisliği dahil olmak üzere teknik personelin önemli bölümünün Afganlardan oluştuğunu belirtiyor.

Kuştepe'nın tamamlanması, kuzeydeki geniş tarım alanlarının sulanmasını sağlayarak ülkenin buğday ve diğer tarım ürünlerindeki üretim kapasitesini artırabilir. Aynı zamanda kırsal bölgelerde yeni ekonomik faaliyetler ve istihdam alanları oluşturabilir.

Ancak projenin başarısı yalnızca kanalın tamamlanmasına bağlı değil. Su kayıplarının azaltılması, modern sulama yöntemlerinin kullanılması ve Amu Derya havzasındaki diğer ülkelerle su paylaşımı konusunda anlaşmaya varılması da gerekiyor.

Baraj projeleriyle su depolama kapasitesi artırılmak isteniyor

Afganistan'ın su politikası yalnızca Kuştepe Kanalı'ndan ibaret değil. Ülkenin farklı bölgelerinde içme suyu, sulama, taşkın kontrolü ve elektrik üretimi amacıyla baraj ve rezervuar projeleri yürütülüyor.

Enerji ve Su Bakanlığı'nın açıklamalarına göre ülkede küçük ve büyük ölçekli 24 baraj ya faaliyette ya da tamamlanma aşamasında. Bu tesislerin tarım arazilerinin sulanması, su kaynaklarının düzenlenmesi ve hidroelektrik üretiminde kullanılması hedefleniyor.

Öne çıkan projeler arasında şunlar bulunuyor:

  • Pashdan Barajı: Herat vilayetinde inşa edilen proje, bölgenin sulama ve su yönetimi kapasitesini geliştirmeyi amaçlıyor.

  • Şah ve Arus Barajı: Kabil yakınlarındaki proje, başkentin içme suyu ihtiyacına katkı sağlamanın yanı sıra tarımsal sulama ve elektrik üretimi için tasarlandı.

  • Kamal Han Barajı: Nimruz vilayetindeki tesis, Helmand Nehri'nin sularının yönetilmesi ve tarımsal üretimin desteklenmesi bakımından önem taşıyor.

  • Bakhşabad Barajı: Farah vilayetinde yürütülen proje, geniş depolama kapasitesi ve sulama imkânlarıyla ülkenin önemli su yatırımları arasında gösteriliyor.

  • Kajaki Barajı: Helmand vilayetindeki tesisin ikinci aşamasının tamamlanmasıyla kurulu elektrik üretim kapasitesinin 51 megavattan 151 megavata çıkarıldığı açıklandı.

Bunların yanı sıra Kunar'daki Managi Barajı, Zabul'deki Tori Barajı ve farklı vilayetlerdeki küçük su depolama tesisleri de gündemde.

Afganistan Enerji ve Su Bakanlığı, Eylül 2026'da ülkede su yönetimi için 411 projeye toplam 3,7 milyar afgani kaynak ayrıldığını açıkladı. Bakanlık yetkilileri, bu projelerin önemli bölümünün barajlar, nehir yataklarının korunması, sulama sistemleri ve su depolama altyapısını kapsadığını bildirdi.

150 yeni su rezervuarı inşa edildi

Afganistan'da büyük barajların yanı sıra küçük ölçekli su depolama projelerine de ağırlık veriliyor.

Enerji ve Su Bakanlığı'nın 19 Ekim 2026'da açıkladığı verilere göre son beş yılda ülke genelinde 466,6 milyon afgani maliyetle 150 su rezervuarı inşa edildi.

Bakanlık sözcüsü Matiullah Abid, bu tesislerin yeraltı sularının beslenmesine katkı sağlamak, yüzey sularını kontrol etmek, kuraklığın etkilerini azaltmak ve taşkın riskini düşürmek amacıyla yapıldığını belirtti.

Açıklamaya göre tamamlanan rezervuarlar yaklaşık 7 bin 309 hektar tarım arazisinin sulanmasına imkân sağlıyor.

Bu tür küçük ölçekli yatırımlar, büyük barajlardan farklı olarak kırsal yerleşimlerin suya erişimini ve yerel tarımsal üretimi destekleyebiliyor. Özellikle yağışların kısa sürede yoğunlaştığı ve ardından uzun kurak dönemlerin yaşandığı bölgelerde suyun depolanması, çiftçiler açısından önemli bir avantaj oluşturuyor.

Afganistan'ın su potansiyeli neden önemli?

Afganistan'ın su kaynakları büyük ölçüde Hindukuş Dağları'ndaki kar ve buzulların erimesiyle besleniyor. Ülkenin başlıca nehir sistemleri arasında Amu Derya, Helmand, Kabil, Hari Rud ve Murghab havzaları bulunuyor.

Bu nehirler yalnızca Afganistan'ın tarımsal üretimi için değil, komşu ülkelerin su güvenliği açısından da önem taşıyor.

Dünya Bankası'nın 2026 tarihli değerlendirmesine göre Afganistan'ın su kaynaklarının yaklaşık yüzde 80'i kar ve buzul erimeleriyle bağlantılı. Kar suları Amu Derya'nın yıllık akışının yaklaşık yüzde 74'ünü, Helmand Nehri'nin akışının ise yüzde 77'sini oluşturuyor.

Bu durum, ülkenin dağlık coğrafyasının önemli bir doğal su kaynağı sağladığını gösterirken, iklim değişikliği karşısındaki kırılganlığını da artırıyor.

Afganistan'ın su kaynaklarını depolayabilmesi ve yıl boyunca kullanabilmesi, tarımın yanı sıra enerji üretimi bakımından da önemli. Kajaki Barajı gibi tesisler, sulama ve elektrik üretimini birlikte destekleyebiliyor.

Ülkenin hidroelektrik kapasitesini geliştirmesi, özellikle elektrik ithalatına bağımlılığın azaltılması açısından da önem taşıyor.

Su kaynakları azalıyor: Potansiyel tek başına yeterli değil

Afganistan'ın önemli su kaynaklarına sahip olması, su sıkıntısı yaşamadığı anlamına gelmiyor. Ülke, son yıllarda kuraklık, düzensiz yağış, yeraltı sularının aşırı kullanımı ve yetersiz depolama kapasitesi nedeniyle ciddi sorunlarla karşı karşıya.

Dünya Bankası'nın Kasım 2026 tarihli raporuna göre Afganistan, Şubat 2003-Haziran 2026 döneminde yılda ortalama 4,9 milyar metreküp tatlı su rezervi kaybetti. Toplam kaybın yaklaşık 119 milyar metreküpe ulaştığı tahmin ediliyor. Bu hesaplama nehirlerdeki suyun yanı sıra yeraltı sularını, gölleri, rezervuarları, toprağı ve kar-buzul kaynaklarını da kapsıyor.

Raporda Afganistan'ın 34 vilayetinin tamamında su rezervlerinin azaldığı belirtiliyor. En büyük kayıplar kuzeydoğu, batı ve güneybatı bölgelerinde yoğunlaşıyor.

Ülkenin su depolama kapasitesi de önemli bir sorun. Dünya Bankası'na göre Afganistan'ın mevcut depolama kapasitesi kişi başına yaklaşık 48 metreküp seviyesinde. Bu miktar, 2000 yılındaki seviyenin yarısına karşılık geliyor.

Mevcut baraj ve rezervuarların önemli bölümünde biriken tortu ve uzun süreli bakım eksikliği, ülkenin yüzey sularının yalnızca dörtte birini depolayabilmesine neden oluyor.

Bu tablo, yeni barajlar inşa edilmesinin yanında mevcut tesislerin bakımının yapılmasının, sulama kanallarının onarılmasının ve su kayıplarının azaltılmasının da zorunlu olduğunu gösteriyor.

Kabil'in su ihtiyacı için yeni proje

Afganistan'daki su sorunlarının en görünür olduğu yerlerden biri başkent Kabil.

Nüfus artışı, şehirleşme ve kontrolsüz kuyu açılması nedeniyle başkentin yeraltı su kaynakları ciddi baskı altında. Dünya Bankası, Kabil'de yeraltı suyunun doğal yenilenme hızının yaklaşık dört katı kadar çekildiğini belirtiyor.

Kabil'de yıllık yeraltı suyu çekiminin yaklaşık 127 milyon metreküp, doğal beslenmenin ise 25-37 milyon metreküp arasında olduğu tahmin ediliyor. Bu durum yılda yaklaşık 94 milyon metreküplük bir açık meydana getiriyor.

Bu sorunu azaltmak amacıyla 2026 Eylül ayında Kapisa vilayetinin Sayad ilçesinden Kabil'e su aktarılması için teknik çalışmalar başlatıldı.

Afganistan Enerji ve Su Bakanlığı, proje tamamlandığında Kabil ve Yeni Kabil'e yılda 126 milyon metreküp su ulaştırılmasının ve 7 milyondan fazla kişinin bu projeden yararlanmasının hedeflendiğini açıkladı. Çalışmaların teknik, sosyal ve ekonomik araştırmalar ile tasarım aşamalarını kapsadığı, projenin yaklaşık bir buçuk yılda tamamlanmasının planlandığı bildirildi.

Bu proje hayata geçirilirse Kabil'in içme suyu ihtiyacının karşılanmasına katkı sağlayabilir. Ancak uzun vadeli çözüm için yeraltı suyu çekiminin denetlenmesi, şebeke kayıplarının azaltılması ve atık suyun arıtılması da gerekiyor.

Orta Asya ülkeleriyle su diplomasisi

Afganistan'ın su kaynaklarını değerlendirme çabası, komşu ülkelerle ilişkiler bakımından da yeni bir dönemi beraberinde getiriyor.

Özellikle Amu Derya Nehri'nden su alacak Kuştepe Kanalı, Özbekistan ve Türkmenistan gibi aşağı havza ülkelerinin dikkatini çekiyor.

Afganistan, Amu Derya'nın sularını kendi tarım arazilerini sulamak için kullanma hakkına sahip olduğunu savunuyor. Nehrin diğer kıyıdaş ülkeleri ise suyun miktarı, kullanım koşulları ve ekolojik etkiler konusunda ortak bir düzenleme yapılmasını istiyor.

Özbekistan Su Kaynakları Bakanı Şavkat Hamrayev, 19 Kasım 2026'da yaptığı açıklamada Kuştepe Kanalı'nın henüz Amu Derya'dan su çekmeye başlamadığını söyledi. Hamrayev, büyük ölçekli su kullanımının 2030'dan önce başlamasının beklenmediğini, çekilecek miktarın ise Afganistan'la yapılacak müzakerelerde belirlenmesi gerektiğini ifade etti.

Özbek bakan, kanalın bölge ülkeleri arasında çatışma kaynağı değil, işbirliği aracı haline gelmesi gerektiğini de vurguladı.

Bu açıklama, Afganistan'ın su projelerinin yalnızca ulusal kalkınma değil, bölgesel diplomasi açısından da önem taşıdığını gösteriyor. Ülkenin Amu Derya havzasındaki su yönetimi mekanizmalarına daha fazla dahil edilmesi, gelecekteki anlaşmazlıkların önlenmesi bakımından önem taşıyor.

Su, Afganistan'ın geleceğinde belirleyici olacak

Afganistan'ın su kaynaklarını değerlendirmeye yönelik projeleri, ülkenin uzun yıllar ihmal edilen altyapısını geliştirme çabasının önemli bir parçası. Kuştepe Kanalı, baraj yatırımları, küçük rezervuarlar ve Kabil'e su aktarım projesi, bu alandaki çalışmaların farklı boyutlarını oluşturuyor.

Bu yatırımların tamamlanması, tarımsal üretimin artırılması, kırsal istihdamın geliştirilmesi ve elektrik üretiminin desteklenmesi açısından önemli fırsatlar sunabilir.

Ancak projelerin başarısı yalnızca inşaatların tamamlanmasına bağlı değil. Suyun verimli kullanılması, mevcut tesislerin korunması, yeraltı kaynaklarının kontrolsüz tüketilmesinin önlenmesi ve komşu ülkelerle ortak yönetim mekanizmalarının geliştirilmesi gerekiyor.

Afganistan, coğrafyasının sağladığı su potansiyelini kalkınmaya dönüştürmek için önemli projeler yürütüyor. Ülkenin önündeki temel sınav ise sahip olduğu suyu yalnızca daha fazla kullanmak değil, gelecek nesiller için koruyarak yönetebilmek olacak.

Kaynak: Mepa News

İlk yorum yazan siz olun
UYARI: Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Mepa News, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Her bir yorum 600 karakterle (boşluklu) sınırlıdır.

Analiz Haberleri