Uluslararası Adalet Divanı, Myanmar'ın 2017 yılında Arakan eyaletinde Rohingya Müslümanlarına yönelik soykırım işlediğine hükmetti. Karar, bir devletin doğrudan soykırımdan sorumlu tutulması bakımından tarihi önem taşıyor. Ancak yüz binlerce insanın yurtlarından sürülmesinin ve binlerce kişinin öldürülmesinin üzerinden dokuz yıl geçtikten sonra gelen hüküm, uluslararası toplumun soykırımı önleme konusundaki başarısızlığını da yeniden gündeme taşıdı.
Uluslararası Adalet Divanı (UAD), 19 Kasım'da açıkladığı nihai kararda Myanmar'ın 2017 yılında Arakan eyaletinin kuzeyinde Müslümanlara yönelik askeri operasyonlar sırasında soykırım işlediğine hükmetti. Mahkeme, Myanmar'ın Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi kapsamındaki yükümlülüklerini ihlal ettiğini belirledi.
Karar, uluslararası hukuk açısından tarihi bir nitelik taşıyor. UAD ilk kez bir devleti doğrudan soykırım işlemekten sorumlu tuttu. Mahkemenin dokuz üyesinin kabul, altı üyesinin ret oyuyla aldığı karar, Myanmar'ın soykırımın önlenmesi ve cezalandırılması yükümlülüklerini de ihlal ettiğini ortaya koydu.
Mahkeme, Myanmar güçlerinin 2017'deki operasyonlar sırasında en az 10 bin Rohingya'nın ölümüne yol açtığını, yaygın cinsel şiddet uygulandığını, sivillerin ve çocukların hedef alındığını, yüzlerce köyün yakılıp yıkıldığını tespit etti. Bu eylemlerin bir bütün olarak değerlendirilmesi sonucunda Arakanlı Müslümanların önemli bir bölümünü yok etmeye yönelik özel kastın bulunduğu sonucuna ulaştı.
UAD ayrıca Myanmar yönetiminin soykırım iddialarını etkili biçimde soruşturmadığını, sorumluları cezalandırmadığını ve delillerin korunmasına ilişkin yükümlülüklerini ihlal ettiğini tespit etti. Mahkeme, Myanmar'ın operasyonlar sırasında öldürülen Müslümanların cenazelerini yok ederek, köyleri yakıp yıkarak ve uluslararası soruşturma organlarının erişimini engelleyerek delillerin araştırılmasını zorlaştırdığını da kayda geçirdi.
Bununla birlikte mahkeme, Myanmar'ın özel kişiler tarafından Rohingyalara karşı doğrudan ve alenen soykırıma teşvikte bulunduğu iddiasını kabul etmedi. Bu ayrım, kararın kapsamı bakımından önem taşıyor.
Myanmar'a hangi yükümlülükler getirildi?
UAD, Myanmar'ın soykırımdan sorumlu olduğuna hükmetmenin yanı sıra ülkeye çeşitli yükümlülükler getirdi.
Buna göre Myanmar yönetiminin soykırım suçunun önlenmesi ve cezalandırılmasına ilişkin mevzuatını düzenlemesi, 2017 katliamlarında suç işlediğinden şüphelenilen kişileri soruşturması, gerekli durumlarda yargılaması ve cezalandırması gerekiyor.
Mahkeme ayrıca Myanmar'ın benzer ihlallerin tekrarlanmamasını güvence altına almasını, Rohingyaların güvenli, gönüllü ve onurlu biçimde yaşadıkları yerlere dönmelerini sağlamasını, ailelerin yeniden bir araya getirilmesi için gerekli adımları atmasını ve zarar gören mülklerin iadesi veya telafisi için önlemler almasını istedi.
Myanmar'ın Rohingya topluluğuna ve üyelerine verdiği zarar nedeniyle tazminat ödemesi gerektiğine de hükmedildi. Tazminatın miktarı ve ödeme yöntemleri ise davanın sonraki aşamasında belirlenecek. Myanmar'ın, alınan önlemler ve tazminatın kapsamına ilişkin raporu iki yıl içinde mahkemeye sunması gerekiyor.
Karar, hukuken kesin, bağlayıcı ve temyize kapalı. Ancak bu durum, Myanmar yönetiminin kararın gerekliliklerini kendiliğinden yerine getireceği anlamına gelmiyor.
Bir mahkeme kararı soykırımı durdurabilir mi?
Myanmar kararının ardından gündeme gelen temel soru, uluslararası hukuk mekanizmalarının soykırım gibi ağır suçları önleme ve cezalandırma konusunda ne ölçüde etkili olduğu.
Uluslararası Adalet Divanı'nın kararları, Birleşmiş Milletler üyesi devletler açısından bağlayıcı. BM Şartı'nın 94. maddesi, üye ülkelerin taraf oldukları davalarda UAD kararlarına uyma yükümlülüğünü düzenliyor. Kararın uygulanmaması durumunda davanın diğer tarafı konuyu Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ne taşıyabiliyor.
Ancak Güvenlik Konseyi'nin kararların uygulanmasını sağlamak üzere atacağı adımlar, siyasi dengelere ve daimi üyelerin tutumuna bağlı. ABD, Rusya, Çin, İngiltere ve Fransa'nın veto hakkı, uluslararası hukukun uygulanmasını büyük güçlerin siyasi çıkarlarına bağımlı hale getirebiliyor.
Daha önemlisi, UAD'ın kendi kararlarını sahada uygulayacak bir polis gücü, ordusu veya bağımsız yaptırım mekanizması bulunmuyor. Mahkeme devletlerin hukuki sorumluluğunu tespit edebiliyor ancak kararın uygulanması için uluslararası siyasi iradeye ihtiyaç duyuyor.
Bu nedenle Myanmar hakkındaki hüküm, hukuki açıdan kesin ve bağlayıcı olsa da Müslümanların güvenliğini kendiliğinden sağlayacak bir mekanizma oluşturmuyor. Myanmar yönetiminin karara uymaması halinde uluslararası toplumun ne tür somut adımlar atacağı ise belirsizliğini koruyor.
Ayrıca UAD'nin kararı, belirli askeri yetkililer veya siyasi liderler hakkında verilmiş bir ceza mahkemesi hükmü değil. Mahkeme devletin uluslararası sorumluluğunu belirliyor. Suçun bireysel faillerinin cezalandırılması için ayrıca yetkili ceza mahkemelerinde yargılama yapılması gerekiyor.
Soykırım neden önlenmedi?
Arakanlı Müslümanlara yönelik şiddet, 2017 yılında başlamış bir kriz değil. Myanmar'da uzun yıllardır vatandaşlık haklarından mahrum bırakılan, seyahat, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimleri sınırlandırılan Rohingyalar, sistematik ayrımcılık ve şiddetle karşı karşıya bulunuyordu.
25 Ağustos 2017'de Myanmar ordusu Müslüman halk yönelik geniş çaplı askeri saldırılar başlattı. Saldırılar kısa sürede sivillerin hedef alındığı, köylerin yakıldığı, kadın ve çocukların öldürüldüğü ve yaygın cinsel şiddetin uygulandığı bir katliam dalgasına dönüştü.
Birleşmiş Milletler'in Myanmar Bağımsız Uluslararası Gerçekleri Araştırma Misyonu, 2018 yılında yayınladığı raporda üst düzey askeri yetkililer hakkında soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçları kapsamında soruşturma başlatılması gerektiğini bildirmişti.
Buna rağmen uluslararası toplum, saldırıları durduracak etkili ve bağlayıcı bir müdahale gerçekleştiremedi. Myanmar ordusunun operasyonları sonucunda 750 binden fazla Rohingya 2017 yılında Bangladeş'e sığınmak zorunda kaldı. Önceki göç dalgalarıyla birlikte Bangladeş'teki Rohingya mülteci nüfusu bir milyonu aştı.
Uluslararası Adalet Divanı, 23 Ocak 2020'de, yani kitlesel saldırıların ve büyük göç dalgasının ardından Myanmar'a soykırımın önlenmesi, delillerin korunması ve alınan önlemlerin mahkemeye bildirilmesi yönünde geçici tedbir kararı vermişti.
Ancak bu karar da sahadaki koşulları değiştiremedi. Myanmar'daki askeri yönetim, Müslümanlara yönelik ihlallerin soruşturulması ve sorumluların cezalandırılması konusunda etkili adımlar atmadı. UAD'ın 19 Kasım 2026 tarihli nihai kararında da Myanmar'ın 2020'de verilen delilleri koruma yükümlülüğünü ihlal ettiği ve soruşturma yürütmediği açıkça belirtildi.
Böylece uluslararası hukuk, soykırımın önlenmesi için karar almış olmasına rağmen, bu kararın uygulanmasını sağlayamadı.
Dokuz yıl sonra gelen karar: Rohingyaların hayatında ne değişecek?
Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği'nin (UNHCR) verilerine göre 2017 yılında Myanmar'dan kaçan 750 binden fazla Rohingya'nın önemli bölümü halen Bangladeş'teki kamplarda yaşıyor. Haziran 2026 itibarıyla Bangladeş'te bulunan Rohingya mülteci ve sığınmacıların sayısı yaklaşık 1,2 milyona ulaştı.
Mültecilerin önemli bir bölümü, Cox's Bazar çevresindeki yoğun nüfuslu kamplarda sınırlı imkânlarla hayatını sürdürüyor. Barınma, gıda, sağlık, eğitim ve güvenlik sorunları devam ederken, Myanmar'a güvenli ve gönüllü dönüş için gerekli koşullar da henüz oluşmuş değil.
UAD'nin kararı, Rohingyaların yaşadıklarının uluslararası hukuk önünde soykırım olarak tescil edilmesi ve Myanmar devletinin sorumluluğunun kesin biçimde ortaya konulması açısından büyük önem taşıyor. Bununla birlikte karar, mültecilerin hemen ülkelerine döneceği, mülklerine kavuşacağı veya faillerin tutuklanacağı anlamına gelmiyor.
Üstelik Myanmar'da 2021 darbesinin ardından başlayan iç savaş ve ülkedeki güvenlik krizinin derinleşmesi, Rohingyaların geleceğini daha da belirsiz hale getiriyor. Arakan eyaletindeki çatışmalar ve insani yardım erişimindeki kısıtlamalar, geri dönüşün önündeki engelleri artırıyor.
Dolayısıyla kararın en somut etkisi şimdilik hukuki ve siyasi alanda görülüyor. Myanmar'ın uluslararası sorumluluğu kesinleşirken, mağdurların uğradığı zararın giderilmesi ve güvenli dönüşlerinin sağlanması için yeni bir hukuki yükümlülük ortaya çıkıyor. Ancak bu yükümlülüklerin hayata geçirilmesi, mahkemenin kararından çok uluslararası toplumun uygulama konusundaki kararlılığına bağlı.
Müslümanlar bir kez daha yalnız bırakıldı
Arakanlı Müslümanlar meselesi, İslam toplumlarının maruz kaldığı ağır hak ihlalleri karşısında uluslararası sistemin ne kadar etkili olduğu sorusunu da gündeme getiriyor.
Myanmar ordusunun 2017'deki soykırımı sırasında yüz binlerce Müslüman yerinden edilirken, İslam ülkelerinin tepkisi büyük ölçüde diplomatik açıklamalar ve insani yardım girişimleriyle sınırlı kaldı.
İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT), Arakanlı Müslümanlara yönelik saldırılara karşı uluslararası girişimlerde bulundu. Teşkilatın desteğiyle Gambiya, Kasım 2019'da Myanmar aleyhine UAD'a başvurdu.
Bu başvuru, uluslararası hukukun yalnızca büyük devletlerin değil, soykırım sözleşmesine taraf olan bütün ülkelerin başvurabileceği bir mekanizma olduğunu göstermesi açısından önemliydi. Gambiya'nın Myanmar ile doğrudan coğrafi veya siyasi bir bağlantısı bulunmamasına rağmen davayı açabilmesi, soykırımın önlenmesi ve cezalandırılmasının uluslararası toplumun ortak sorumluluğu olduğu ilkesine dayanıyordu.
Davaya daha sonra Kanada, Fransa, Almanya, Birleşik Krallık ve diğer ülkeler de müdahil oldu. Toplam 11 devlet, Soykırım Sözleşmesi'nin yorumlanmasına ilişkin görüşlerini mahkemeye sundu.
Buna rağmen Rohingyaların yaşadığı insani kriz sona ermedi. Bugün bir milyondan fazla mülteci halen ülkelerine dönememiş durumda. Soykırımın hukuken tescil edilmesi, bu insanların kaybettikleri hayatları, evleri ve gelecekleri geri getirmiyor.
Bu tablo, Müslüman toplumların korunması konusunda yalnızca uluslararası mahkemelere ve devletlerin diplomatik açıklamalarına güvenilemeyeceğini bir kez daha ortaya koyuyor.
İslam ülkelerinin ortak siyasi irade oluşturma, diplomatik baskı kurma ve kriz bölgelerindeki sivillerin korunması için kalıcı mekanizmalar geliştirme konusundaki yetersizliği de tartışmanın önemli bir parçası.
Uluslararası adaletin en büyük çelişkisi
Myanmar hakkında verilen karar, uluslararası hukukun tamamen işlevsiz olduğu anlamına gelmiyor. Aksine, yıllar süren bir hukuki mücadelenin sonunda devlet sorumluluğunun tespit edilmesi, mağdurların haklarının tanınması ve gelecekteki davalar için önemli bir emsal oluşturulması bakımından tarihi bir gelişme.
Ancak bu kararın ortaya koyduğu temel çelişki de göz ardı edilemez: Uluslararası toplum, soykırım tehlikesini önceden tespit etmek ve engellemek için mekanizmalara sahip olmasına rağmen, bu mekanizmalar çoğu zaman etkili biçimde işletilmiyor. Hukuki kararlar, saldırıların durdurulması gereken dönemde değil, çoğu zaman binlerce insan öldürüldükten, milyonlarca insan yerinden edildikten ve geri dönüşü zor bir yıkım yaşandıktan sonra sonuçlanıyor.
Rohingyalar örneğinde de Birleşmiş Milletler'in uyarıları 2017'de, uluslararası soruşturma raporları 2018'de, Gambiya'nın başvurusu 2019'da ve UAD'nin önleyici tedbir kararı 2020'de gündeme gelmişti. Buna rağmen nihai karar ancak 2026 yılında verilebildi.
Bu nedenle bugün sorulması gereken yalnızca Myanmar'ın soykırım suçundan sorumlu tutulup tutulmadığı değil. Asıl soru, uluslararası toplumun soykırımın işlenmesini önlemek için neden zamanında ve etkili biçimde harekete geçemediği.
Arakanlı Müslümanlar için adaletin hukuken tanınması önemli bir kazanım gibi görünüyor olabilir. Ancak "adalet" olarak ifade edilen kavramın yalnızca geçmişte işlenen suçların kayda geçirilmesinden ibaret kalması, uluslararası sistemin en büyük başarısızlığı olmaya devam ediyor.
Birleşmiş Milletler ve uluslararası mahkemeler soykırımın ardından hüküm verebiliyor. Ancak asıl sınav, bir halk yok edilmeden önce harekete geçebilmek. Arakanlı Müslümanlar için verilen tarihi karar, bu sınavın yıllar önce kaybedildiği gerçeğini değiştirmiyor.
Kaynak: Mepa News