Birleşmiş Milletler Suriye Araştırma Komisyonu, Suriye hükümeti ve halkının geçiş sürecinde kaydettiği “önemli ilerlemeyi” takdir ederken, geçmişteki ihlallerin tekrarlanmaması, tüm faillerin hesap vermesi ve insan haklarına saygılı kurumların oluşturulması gerektiğini bildirdi.
Komisyon, Suriye'nin geçiş sürecinin sürdürülebilir şekilde ilerleyebilmesi için kapsamlı hesap verebilirlik, kapsayıcılık ve ihlallerin tekrarlanmamasını güvence altına alan mekanizmaların oluşturulması gerektiğini belirtti.
Komisyon, 8 Eylül Salı günü BM İnsan Hakları Konseyi'ne sunduğu bilgilendirmede, Suriye hükümetiyle devam eden temaslarını memnuniyetle karşıladı. Bu kapsamda komisyonun Suriye topraklarına erişiminin kolaylaştırıldığı ve insan hakları ile geçiş dönemi adaleti çerçevesine ilişkin konularda hükümetle diyalog yürütüldüğü kaydedildi.
Komisyon ayrıca, bazı durumların daha ciddi boyutlara ulaşmadan önce ele alınması amacıyla üst düzey Suriyeli yetkililerle temas kurduğunu bildirdi.
"Kişiye göre adalet" uyarısı
BM Suriye Araştırma Komisyonu, ciddi insan hakları ihlallerinden sorumlu tüm faillerin eşit şekilde hesap vermesi gerektiğini vurguladı.
Komisyon, uluslararası suçlar konusunda uygulanacak “kişiye göre adaletin” uluslararası hukuka aykırı olduğunu ve geçmişteki mağduriyetleri yeniden canlandırarak uzlaşma çabalarını sekteye uğratabileceğini belirtti.
Komisyon, 2025 yılında Suriye'nin kıyı bölgesinde ve ülkenin güneyindeki Süveyda'da yaşanan olaylara ilişkin hesap verebilirliğin güçlendirilmesini istedi. Bu kapsamda kayıp kişilerin akıbetinin de ele alınması çağrısında bulundu.
Raporda ayrıca gözaltında gerçekleştiği bildirilen ölümler, aktivistlerin tutuklanması, devam eden nefret söylemi ve çevrim içi taciz ile özellikle kadın aktivistlere yönelik şiddet tehditlerinden duyulan endişeye dikkat çekildi.
Kuzeydoğu Suriye'deki durum
Komisyon, bu yılın başlarında Suriye Demokratik Güçleri'ne karşı (SDG) yürütülen askeri operasyonlar sırasında ihlalleri sınırlamaya yönelik Suriye hükümeti tarafından atılan adımları takdir etti.
Bununla birlikte komisyon, Halep ve Suriye'nin kuzeydoğusunda “ciddi ihlaller” gerçekleştirildiğine ilişkin iddiaları soruşturduğunu bildirdi. Soruşturmaların SDG mensuplarına yönelik ihlal iddialarını da kapsadığı ve bazı tutukluların öldürüldüğüne ilişkin iddiaların incelendiği aktarıldı.
Komisyon, Haseke vilayetindeki Roj kampında tutulan kişilerin durumunun kötüleştiğine dikkat çekti. Kampta çoğunluğu kadın ve çocuklardan oluşan, IŞİD'le bağlantılı oldukları iddia edilen 2 binden fazla kişinin keyfi şekilde gözaltında tutulduğu belirtildi.
Komisyon, kampın derhal kapatılması ve yabancı uyrukluların ülkelerine geri gönderilmesi çağrısını yineledi.
Kamplarla bağlantılı olarak geçmişte çok sayıda uluslararası insan hakları ve insancıl hukuk ihlali yaşandığını belirten komisyon, bunların arasında savaş suçu teşkil edebilecek eylemlerin de bulunduğunu ifade etti.
Kuzey ve doğu Suriye'de 100'den fazla yabancı çocuğun da tutulduğuna dikkat çekilen açıklamada, bazı çocukların 2019'dan bu yana gözaltında bulunduğu belirtildi.
Komisyon, çocukların gözaltına alınmasının son çare olması gerektiğini vurgulayarak silahlı gruplarla bağlantılı olduğu iddia edilen çocukların rehabilite edilmesi ve mağdur olarak ele alınması gerektiğini kaydetti.
Komisyon ayrıca, bu yılın başlarında IŞİD mensubu olduklarından şüphelenilen kişilerin Suriye'nin doğusundan Irak'a “toplu şekilde ve zorla nakledilmesi” konusunda endişe duyduğunu bildirdi.
İsrail'in Suriye'deki faaliyetlerine tepki
Komisyon, İsrail'in Suriye topraklarındaki askeri faaliyetlerinin devam ettiğini belirterek, İsrail güçlerinin kara operasyonları, devriyeler, baskınlar ve aramaları rutin hale getirdiğini kaydetti.
Açıklamada, bu faaliyetlerin Suriye'deki nüfusun yerinden edilmesine neden olduğu ve İsrail'in Suriye topraklarındaki askeri varlığının giderek daha kalıcı hale geldiği ifade edildi.
Komisyon, Suriye'de 49 kişinin İsrail güçleri tarafından gözaltına alındığını, bunların ikisinin çocuk olduğunu bildirdi. Bazı kişilerin iletişim kurulmasına izin verilmeyen koşullarda tutulduğunu belirten komisyon, bu kişilerin işkence veya kötü muameleye maruz kalmış olabileceği yönündeki endişesini dile getirdi.
Komisyon üyesi Fionnuala Ní Aoláin, İsrail'in Suriye topraklarında gerçekleştirdiği ve insan hakları ile uluslararası insancıl hukuku ihlal edebilecek eylemlerden “derin endişe” duyduklarını belirterek, bunların savaş suçu teşkil edebileceğini söyledi.
Şam: Geçiş dönemi adaletinde ilerleme kaydedildi
Suriye Dışişleri ve Gurbetçiler Bakanlığı Uluslararası Kuruluşlar Dairesi İnsan Hakları ve Uluslararası Antlaşma Organları Birimi Başkanı Yaser el Ferhan, Suriye hükümetinin çeşitli uluslararası insan hakları mekanizmalarıyla işbirliğini sürdürdüğünü belirtti.
Suriye'nin resmi haber ajansı SANA'ya göre Ferhan, İnsan Hakları Konseyi'ndeki konuşmasında, Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Komisyonu'nun hakikatin ortaya çıkarılması, hesap verebilirlik ve tazminat alanlarında ilerleme kaydettiğini söyledi.
Ferhan, komisyonun geçiş dönemi adaletine ilişkin bir yasa taslağı hazırladığını, mağdurların sürece katılımını güçlendirdiğini, çalışmalarını etkilenen vilayetlere yaydığını ve delil dosyalarının hazırlanması konusunda uzmanlaşmış yargı makamlarıyla işbirliği yaptığını aktardı.
Suriye yargısının da Anayasa Bildirisi, ulusal yasalar ve uluslararası standartlar temelinde ulusal bir yargı süreci başlattığını belirten Farhan, ihlaller gerçekleştirmekle suçlanan bazı sanıklar hakkında kararlar verildiğini ifade etti.
Farhan, geçiş dönemi adaleti konusunda uzmanlaşmış ceza mahkemesinin 5 davada karar verdiğini, 12 davayı incelemeye devam ettiğini bildirdi. Ayrıca 69 dosyanın sevk hakiminde, 1147 dosyanın soruşturma aşamasında ve yaklaşık 1.333 dosyanın savcılıkta bulunduğunu söyledi.
Farhan, Suriye yargısının adil yargılanma standartlarına bağlı olduğunu belirterek açık duruşmalar yapılması, uluslararası gözlemciler ile insan hakları kuruluşlarının duruşmalara katılabilmesi, savunma hakkı ve ailelerle iletişimin güvence altına alınması, mağdurların sürece katılımının kolaylaştırılması ile yargı süreçlerinin bütünlüğü ve yargı bağımsızlığının korunmasına önem verildiğini kaydetti.
Kayıplara ilişkin ulusal mekanizma
Farhan, Ulusal Kayıp Kişiler Komisyonu'nun çalışmalarını düzenleyecek yasal çerçevenin hazırlanması amacıyla kayıp yakınları, ilgili dernekler ve sivil toplum kuruluşlarıyla istişareler başlattığını söyledi.
Komisyonun kayıp yakınlarını kabul etmek üzere merkezler açtığını, kayıp kişilerin bildirilmesi amacıyla ulusal bir program başlatıldığını, merkezi bir veri tabanı oluşturduğunu ve kayıp kişiler ile toplu mezarlara ilişkin 194 saha müdahale operasyonu gerçekleştirdiğini belirtti.
Ferhan ayrıca Suriye hükümetinin işkenceyi önleme ve işkenceyle mücadeleye yönelik ulusal bir strateji hazırlamak için çalıştığını söyledi.
Basın özgürlüğü, ifade özgürlüğü ile kültürel ve dilsel haklara ilişkin göstergelerde ilerleme kaydedildiğini savunan Ferhan, SDG'nin devlet kurumlarına entegrasyonuna yönelik anlaşmayı da “başarılı” olarak nitelendirdi.
Şam'dan İsrail'e “egemenlik” tepkisi
Ferhan, İsrail'in Suriye'ye yönelik bombardıman, alıkoyma, sınır ihlalleri ve sivillere yönelik saldırılar dahil olmak üzere “düşmanca eylemlerini” sürdürdüğünü belirtti.
Bu eylemlerin uluslararası hukuk, Suriye'nin egemenliği ve toprak bütünlüğü ile Kuvvetlerin Ayrıştırılması Anlaşması'na aykırı olduğunu savunan Farhan, İnsan Hakları Konseyi'ne İsrail tarafından zorla kaybedilen Suriyelilerin akıbetinin araştırılması, nerede olduklarının belirlenmesi ve serbest bırakılmaları için baskı yapılması çağrısında bulundu.
Ferhan, insan hakları ve hesap verebilirlik süreçlerinde ilerleme sağlanmasına rağmen Suriye'nin halen çeşitli zorluklarla karşı karşıya olduğunu belirterek, tazminat kaynaklarının sağlanması ve ulusal kurumların kapasitesinin geliştirilmesi konusunda uluslararası desteğe ihtiyaç duyulduğunu söyledi.
Suriye Araştırma Komisyonu ile Suriye yargısı, savcılık ve kolluk kuvvetleri arasındaki işbirliğinin güçlendirilmesinin, mağduriyetlerin giderilmesi ve hesap verebilirliğin daha etkin şekilde sağlanmasına katkıda bulunacağını ifade etti.
Kaynak: Mepa News, Enab Baladi