Pazar günü İran'ın başkentinin kalbinde yer alan Tahran Kapalı Çarşısı'nda ulusal para birimindeki keskin düşüş nedeniyle başlayan küçük çaplı protestolar, polis ve güvenlik güçleriyle yaşanan çatışmalarda ölüm ve yaralanma haberleriyle birlikte diğer bazı şehirlere de yayıldı.
Çarşamba günü rejim karşıtı protestoların merkez üssü, göstericilerin valiliğe saldırdığı güneydeki Fesa kenti oldu. Aynı gün Devrim Muhafızları'na göre rejime bağlı bir Besic milisi batıdaki Kuhdeşt kentinde protestocularla girdiği çatışmada öldürüldü.
Perşembe günü yerel medya Luristan eyaletinin batısındaki küçük Azna kasabasında bir polis merkezine girmeye çalışan üç protestocunun öldürüldüğünü bildirdi.
Fesa'dan önce İsfahan, Malard, Hamedan, Arak ve Keşm'de de protesto gösterileri düzenlendiği bildirildi. İranlı yetkililer tutuklamalarla ilgili resmi rakamlar açıklamadı ancak videolar ve görgü tanıklarının ifadeleri protestocularla güvenlik güçleri arasında çatışmalar olduğunu gösteriyor.
Son protesto dalgası muhafazakar ve dindar grupların geleneksel kalesi olan Tahran'ın Kapalı Çarşısı'nda başladı. Pazar günü riyalin rekor düşük seviyeye gerilemesi, bazı tüccarların kötüleşen ekonomik koşulları protesto etmek için dükkanlarını kapatmasına neden oldu.
Pazar günü dolar açık piyasada 1 milyon 450 bin İran riyalinden işlem gördü. Kur sonraki günlerde de keskin bir şekilde değişmeye devam ederek tüccarların fiyat belirlemesini zorlaştırdı. Sonuç olarak çarşı grevi Pazartesi ve Salı günleri de devam etti.
Tahran'ın halı pazarında faaliyet gösteren ve güvenlik nedeniyle isminin açıklanmasını istemeyen bir tüccar, istikrar eksikliğinin işleri imkansız hale getirdiğini söyledi.
The New Arab'a konuşan tüccar, "Ticaretin asgari düzeyde istikrara ihtiyacı var ve bu da şu anda mevcut değil" dedi.
Hammadde maliyetleri, ücretler, nakliye, kira ve diğer giderlerin tamamının dolar kuruna bağlı olduğunu ve hızlı değişimlerin fiyatlandırma ve satışları imkansız hale getirdiğini sözlerine ekledi.
Tüccar, hükümete yakın medyanın dükkanların "kışkırtıcılar" tarafından kapatıldığı yönündeki iddialarını reddederek, yetkililerin dikkatini çekmeyi tüccarların kendilerinin seçtiğini söyledi:
"Dükkanlarımızı açık tutsak bile çalışamıyoruz. Güvenlik güçlerinin baskısı nedeniyle çarşı muhtemelen Cumartesi günü yeniden açılacak, ancak döviz kuru istikrarlı hale gelene kadar sadece dükkanlarımızda oturacağız ve ticaret yapmayacağız."
Hükümet greve Çarşamba günü Tahran ve diğer bazı şehirlerdeki devlet dairelerini ve ticaret merkezlerini kapatarak karşılık verdi. Yetkililer buna gerekçe olarak soğuk havayı gösterdi. İran'da hafta sonunun Perşembe ve Cuma günlerine denk gelmesi piyasaların Cumartesi gününe kadar kapalı kalmasına neden oluyor.
Salı günü ticaret gruplarının liderleriyle bir araya gelen yetkililer, tüccarları sakinleştirmek amacıyla vergi indirimleri, vergi cezalarının durdurulması ve ithalat için sübvansiyonlu dövize erişim sözü verdi.
Aynı gün, Muhammed Rıza Farzin, İran Merkez Bankası Başkanlığı görevinden istifa etti. Farzin, Ali Salihabadi'nin riyaldeki keskin düşüşün ardından istifa etmesi üzerine Aralık 2022'de bu göreve gelmişti. O dönemde dolar 435 bin riyalden işlem görüyordu.
O yıl New Arab'a verdiği röportajda "Merkez Bankası yönetiminin değişmesinin riyaldeki düşüşü durdurmayacağı" uyarısında bulunan bir ekonomist, Farzin'in istifasından sonra da aynı görüşü tekrarladı.
News Arab'a verdiği demeçte "Merkez Bankası'nı kimin yönettiği önemli değil. Yolsuzluk ekonomiyi kontrol ettiği sürece bu durum devam edecek." dedi.
İran'ın petrol, gaz ve petrokimya ihracatına uygulanan uluslararası yaptırımların yanı sıra İran ve İsrail arasında yeni bir çatışma riskinin de ekonomik istikrarsızlığı, para biriminin zayıflığını ve enflasyonu artırdığını söyledi.
Ayrıca siyasi izolasyonun İran ekonomisine zarar verdiğini ve halkın öfkesini artırdığını vurguladı:
"İnsanlar artık sadece siyasi ya da kişisel özgürlükler için protesto yapmıyor. Birçoğu ailelerine yiyecek alamıyor ve onlara çevik kuvvet polisiyle karşılık vermek sorunu çözmeyecek."
Ekonomist, protestoların daha fazla yayılıp yayılmayacağının belli olmadığını, ancak Tahran Kapalı Çarşısı grevinin, çarşının rejimle olan yakın bağları nedeniyle sona ermesinin muhtemel olduğunu belirtti:
"Çarşı uzun zamandır dini ve muhafazakar sistemi destekliyor. Bu nedenle Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın hükümeti ve çarşı liderlerinin bir anlaşmaya varması muhtemel. Ancak protestoların büyüyüp büyümeyeceği, protestocuların ne kadar sert bir şekilde bastırıldığına ve muhalif grupların ne kadar birleşik kaldığına bağlı olacaktır."
Kaynak: Mepa News, New Arab