Halid Abdurrahman, Muhammed Enes Öztürk | Mepa News
Batı Afrika ülkesi Mali, 25 Nisan günü başlatılan geniş kapsamlı saldırıların ardından yeniden gündeme oturdu.
Tuareg silahlı gruplar ve Cemaat Nusret el İslam vel Müslimin (CNİM) tarafından başlatılan saldırıda ülkenin kuzeyinin yanı sıra başkent ve çevresi de hedef alındı.
Çatışmalarda Mali cuntasının Savunma Bakanı Sadio Camara da öldürüldü.
Ülkedeki savaşın nedeni ne?
Yüzde 95'i Müslüman olan Mali'de birçok farklı etnik grup yaşıyor.
Ülkede Arap, Tuareg, Fulani, Bambara, Soninke, Songay, Dogon, Senufo, Malinke gibi birçok topluluk bulunuyor.
Bu yönüyle ülke geçmişten bugüne etnik temelli çeşitli isyan ve sorunlarla karşı karşıya kaldı. Bunların büyük kısmını, ülkenin kuzeyinde yaşayan Tuareglerin isyanları oluşturuyor. Benzer şekilde Fulaniler de karşı karşıya kaldıkları baskılar sebebiyle isyan hareketlerine dahil oluyor.
Son olarak 2012 yılında ülkenin kuzeyinde başlayan Tuareg isyanı bir güç boşluğu doğurdu. Gerçekleştirilen askeri darbe ve cihat yanlısı grupların bölgedeki etkinliği sonrasında Fransa 2013 yılı başında bölgeye saldırı başlattı.
Cihat yanlısı gruplar 2013-2020 arasında Fransa'ya, 2020 sonrasında ise bölgeye dahil olan Rusya'ya karşı savaşmaya başladı.
CNİM kimdir ve nasıl ortaya çıktı?
El Kaide'nin Batı Afrika kolu olarak bilinen CNİM, 2017 yılında bölgedeki cihat yanlısı grupların bir çatı oluşumu olarak kurulduysa da kökenleri daha eskiye dayanıyor.
Cihat yanlısı grupların bölgedeki varlığı temel olarak Cezayir'de 1992-2002 yılları arasındaki savaşa kadar uzanıyor. 1992 yılında İslami Selamet Cephesi'nin seçimleri kazanmasına rağmen iktidara gelmemesi için yapılan darbe bir iç savaşı tetiklemişti.
Bu süreçte Cezayir rejimi karşıtı mücadeleye Silahlı İslami Cemaat (GIA) öncülük etti. Ancak bu grubun zaman içerisinde "aşırı" olarak görülen kişilerin kontrolüne girmesiyle cihat yanlıları arasında bir iç savaş yaşandı. 1998 yılında cihat yanlıları, GIA'yı yöneten kadronun tasfiyesi için "Cemaatu's Selefiyye li'd Dave ve'l Kıtal" (Davet ve Savaş İçin Selefi Cemaat) isimli grubu kurdu. Bu grup Cezayir kırsalına, dağlık ve ormanlık alanlara, güneydeki çöl bölgelerine çekilerek savaşı sürdürdü. Sahra Çölü ve Sahraaltı Afrika'da kendisine bir yayılım alanı elde etti. Bu ülkelerden biri de Cezayir'in güney komşusu Mali'ydi.
Grup 2007 yılında El Kaide'ye katılarak "İslami Mağrip El Kaidesi" (İMEK) ismini aldı, Kuzey Afrika ve Batı Afrika geneline faaliyetlerini yaydı. Mali kuzeyindeki Arap ve Tuareg topluluklarla bağlantılar kurdu. İlerleyen yıllarda bu topluluklar içerisinde de cihat yanlısı gruplar oluşturuldu. Bu yapılanmada Libya'da 1990'lı yıllarda kurulan "Cemaatu'l İslamiyye el Mukatile bi Libya" (Libya Savaşçı İslami Cemaati) grubu da rol oynadı.
2011-2012 ile birlikte Mali kuzeyindeki güç boşluğundan faydalanan cihat yanlısı gruplar bölgeyi büyük ölçüde kontrol altına aldı. 2013 sonrasında Fransız müdahalesi sebebiyle bu bölgelerin kontrolü kaybedilse de çatışmalar devam etti.
Bölgedeki cihat yanlısı gruplar 2017 yılında birleşti. 2017 yılının Mart ayındaki birleşmeyle İMEK'in Sahraaltı'nda faaliyet gösteren yapılanması, Ensaruddin, Katiba Macina, El Murabitun, Ensarul İslam gibi çeşitli gruplar bir araya geldi ve CNİM'i oluşturdu. Grubun başına tecrübeli Tuareg lider İyad ag Gali getirildi.
Savaş Mali ile mi sınırlı?
Bugün Batı Afrika'da cihat yanlısı grupların merkez üssü Mali olsa da savaş bu ülkeyle sınırlı değil.
Cihat yanlısı gruplar bölge genelindeki birçok ülkede varlık gösteriyor. Bu ülkelerin bir kısmında askeri saldırılar gerçekleştirilirken bir kısmı da destek üssü olarak kullanılıyor.
Sahra Çölü'nün hiçbir güç tarafından kontrol edilemez nitelikteki yapısı, grupların etkinliğine alan açıyor.
Mali'nin dışında Burkina Faso, Senegal, Gine, Fildişi Sahili, Gana, Togo, Benin, Nijerya ve Nijer gibi ülkelerde de CNİM tarafından saldırılar gerçekleştiriliyor. CNİM ayrıca Libya, Moritanya, Cezayir gibi ülkelerin topraklarında da etki sahibi.
Rusya neden Mali'de?
Rusya, son yıllarda paralı asker firması Wagner üzerinden Afrika'da bir etkinlik sahası inşa etmeye çalışıyor.
Bunun en büyük yansımalarından biri de Mali'de oldu.
Fransa'nın bölgede cihat yanlılarına karşı savaşta başarısız olmasının getirdiği iç sorunlar Mali ordusunu krize sürükledi. Mali ordusu içerisinde yeni bir müttefik arayan kesimler 2020 ve 2021 yılındaki darbelerin ardından Rusya ile yakınlaştı. Rus askerleri ülkeye çağrıldı ve Fransa ülkeden çıkarıldı.
Fransa'nın 2013-2020 yılları arasındaki sivil katliamlarına bu tarihten sonra Rusya devam etti.
Benzer darbeler 2022 yılında Burkina Faso'da ve 2023 yılında Nijer'de de gerçekleştirildi.
Wagner 2023 yılında şekil değiştirerek Afrika Kolordusu ismiyle faaliyetlerine devam etti.
Rusya'nın varlığının temelinde bölgenin zengin yeraltı kaynaklarının yanı sıra Batı Afrika ve Kuzey Afrika'da etki alanını genişletmeye yönelik stratejik bir kaydı da yer alıyor.
Ülkede son yıllarda çatışma nasıl gelişti?
2020 yılının ardından sahada cihat yanlısı gruplara yönelik muharebe operasyonlarını Rus güçleri devraldı. Ayrıca Türkiye de insansız hava araçlarıyla Mali ordusuna yoğun destek sağladı.
Buna karşın Rusya, Fransız ordusunun hava gücüne ve istihbarat kapasitesine sahip olmadığı için cihat yanlısı grupları kontrol altına almayı başaramadı. CNİM özellikle Mali'nin orta ve güney kesimlerine kadar etkisini ulaştırdı. 2025 yılıyla beraber başkent Bamako'yu da fiilen kuşattı.
CNİM, ablukanın cunta yönetimi tarafından ülkedeki sivillere yönelik saldırılar ve yakıt satışına getirilen kısıtlamalar sebebiyle uygulandığını ifade etti.
Özellikle son iki yıllık süreçte birçok büyük askeri üs CNİM tarafından ele geçirildi, bazı yerleşim merkezleri de CNİM kontrolüne girdi. Bu saldırılarda yüzlerce Mali askeri ve Rus askeri öldürüldü
Son saldırı nasıl gerçekleşti?
Mali'deki son saldırı bir yandan ülkenin kuzeyinde, diğer yandan ise orta kesiminde ve başkent çevresinde gerçekleştirildi.
Tuareg grupların çatı örgütü olan Azavad Kurtuluş Cephesi (FLA) ülkenin kuzeyinde, CNİM ise kuzeyin yanı sıra orta ve güney kesimlerde eş zamanlı saldırılar düzenledi.
Başkent Bamako'nun yanı sıra Bourem, Kati, Sevare, Senou, Mopti, Kidal ve Gao gibi birçok kent hedef alındı.
Saldırılarda Savunma Bakanı Sadio Camara'nın Kati kentindeki konutu da bombalı araçla vuruldu. Camara bu saldırıda öldü.
Saldırıların ardından Ber, Intahaka, Tessit ve Kidal yerleşimleri CNİM ve FLA güçlerinin eline geçti. Bu bölgelerdeki Rus güçleri ve Mali askerleri, kendilerini kuşatan güçlerle anlaşma yaparak çekildi. CNİM, bölgede kuşatma altında tutulan askerlere teslim olma çağrısı yaptı.
Saldırı halihazırda büyük ölçüde tamamlanmış durumda ve Mali ordusu ülkenin kuzeyindeki birçok noktada hakimiyetini kaybetmiş vaziyette.
CNİM-Tuareg ittifakı hakkında ne biliniyor?
Cihat yanlıları ile Tuareg gruplar arasındaki ilişkiler 2011 yılına kadar uzanıyor.
Bu dönemde ilk olarak Mali ordusuna karşı taraflar arasında ittifaka varılmıştı. İki taraf bölgede İslami bir yönetim kurma konusunda anlaşma yapmıştı.
Ancak 2012 yılında iç anlaşmazlıklar sebebiyle iki taraf çatışmalara sürüklendi. 2013 yılındaki Fransız müdahalesinin ardından bazı Tuareg gruplar cihat yanlılarına karşı Fransa'nın safında savaştı.
Ancak zamanla taraflar arasında ilişkiler yeniden düzeldi ve yer yer Rus güçlerine karşı ittifak yapıldığı dikkat çekti. Özellikle 2024 yılında Mali'nin kuzeyindeki Tuareg bölgesi "Azavad"da tüm Tuareg gruplar Azavad Kurtuluş Cephesi (FLA) adı altında birleşti. Bu yapı ile CNİM yer yer ilişki kurdu. CNİM özellikle FLA içerisindeki bazı yapılarla daha yakın ilişki içerisinde. CNİM'de başta İyad ag Gali olmak üzere tanınmış Tuareg liderlerin varlığı da bu ilişkiyi güçlendiriyor.
Batı Afrika'ya dair araştırmalarıyla bilinen Wassim Nasr'a göre, FLA ile CNİM arasındaki yeni ittifak özellikle şu konular üzerinde toplanıyor: Tuareg grupların şeriat hukukunun uygulanmasını kabul etmesi, her iki hareket tarafından da tanınan şer'i hakimlerin görevlendirilmesi, askeri becerilerin paylaşılması ve ayrıca şehirlerin ele geçirilmesi durumunda kentsel yönetimin öncelikle FLA'ya, kırsal yönetimin ise CNİM'e bırakılması ilkesi.
Mali'de son durum ne?
Halihazırda ülkenin kuzeyinde FLA ve CNİM büyük ölçüde egemen durumda. Özellikle kırsal bölgelerin tamamında bu yapılar hakim. Birçok kent merkezi de son saldırılarının ardından bu grupların kontrolü altına girdi.
Mali'nin orta kesimleri de her gün CNİM saldırılarına hedef oluyor. Özellikle Fulanilerin yaşadığı bu bölge CNİM'in en büyük kalelerinden.
Mali'nin başkenti Bamako'yu da içerisine alan güney ve güneybatı bölgeleri CNİM'in son yıllarda artan saldırılarına sahne oluyor.
Bamako'yu abluka altına alan CNİM son saldırılarda çok sayıda savaşçıyla kente girmeyi başardı. Kent merkezinin çevresinde CNİM'in etkisi oldukça güçlü olarak hissediliyor. CNİM ayrıca başkenti çevre ülkelere bağlayan yolları abluka altında tutuyor.
Cunta lideri Assimi Goita nerede?
Son saldırının ardından Mali'deki askeri cuntanın lideri Assimi Goita'nın akıbeti de tartışmalara konu oldu.
Bazı kaynaklar Goita'nın öldürüldüğünü, yaralandığını veya CNİM tarafından alıkonulduğunu iddia etti.
Ancak bölge kaynakları bu iddiaları doğrulamadı.
Goita'nın sağ olmakla birlikte yaşanan son saldırıyı ve bu saldırıya verilecek yanıtı değerlendirdiği tahmin ediliyor. Goita'nın ayrıca askeri yönetim içerisinde, ülkede kötüleşen güvenlik durumundan rahatsız olan diğer kesimlerin baskısı altında olduğu belirtiliyor. Bu açıdan ülkede yeni bir askeri darbenin yaşanabileceği de iddialar arasında.
Ülkeyi ne bekliyor?
Mali'de çatışmaların devam etmesi ve başkenti içine alacak şekilde genişlemesi bekleniyor.
Nasr'a göre CNİM-FLA ittifakının ilk stratejik hedefi hemüz Bamako'da iktidarı ele geçirmek değil, kuzey bölgelerini yeniden kontrol altına almak.
Nasr, "Ordunun merkezde sabit kalmasını sağladılar, Bamako'daki hükümete zarar verdiler, bu da cuntanın verebileceği askeri karşılığı felç etti ve Kuzey'de istediklerini aldılar" dedi.
Nasr "İkinci aşamada üstünlüklerini ülkenin merkezine doğru taşımaya çalışabilirler. Bu, mevcut cuntanın çöküşünü hızlandıracak ve/veya Bamako'da rejim değişikliğine yol açacak bir tür ikinci evre olur." ifadelerini kullandı.
Mali cuntası halihazırda bir süredir ABD ile de temas halindeydi.
Cuntanın saldırı sonrasında Rusya dışında yeni müttefik arayışlarına girebileceği de değerlendirmeler arasında.
Kaynak: Mepa News