Giorgio Cafiero | New Arab | Tercüme: Mepa News
Gadi Eisenkot'un başbakanlıkta Binyamin Netanyahu'nun yerini alma ihtimali, İsrail'in Esed sonrası Suriye'ye yönelik dış politikasında olası değişikliklere ilişkin dikkat çekici sorular doğuruyor.
Eisenkot hükümeti, Tel Aviv ile Şam arasında diplomatik temaslara elverişli koşullar oluşturabilse de İsrail'in Suriye'ye yönelik politikalarında büyük bir dönüşüm beklemek gerçekçi görünmüyor.
İsrail'in Suriye'nin güneyindeki toprakları hukuka aykırı biçimde askeri işgal altında tutması, Hermon Dağı'ndaki mevzilerini koruma kararlılığı, Türkiye'nin artan nüfuzuna ilişkin kaygıları ve Dürzi ayrılıkçılığını körükleme çabaları Netanyahu'ya özgü siyasi hesaplar değil.
Bunlar, İsrail'in yerleşik siyasi ve savunma çevrelerine derinlemesine işlemiş kabulleri yansıtıyor. Eski İsrail Savunma Kuvvetleri (IDF) Genelkurmay Başkanı Eisenkot da bu yapının bir ürünü.
Eisenkot ile Netanyahu'nun Esed sonrası Suriye konusundaki farklılıkları, İsrail'in ulusal güvenlik çıkarlarına ilişkin temel anlayışlarından çok diplomasiye yaklaşımlarıyla ilgili olacaktır.
Eisenkot hükümeti, ABD'yle koordinasyona, Avrupalılarla temaslara ve Arap dünyasındaki bazı aktörlerle müzakerelere daha fazla ağırlık veren, daha pragmatik bir bölgesel diplomasi yaklaşımını benimseyebilir.
Eisenkot'un hükümet kurmayı başardığı varsayılırsa, politikalarının nasıl olacağı ve mevcut hükümetinkilerden ne ölçüde farklılaşacağı, Uluslararası Kriz Grubu'nun kıdemli İsrail analisti Mairav Zonszein'in ifadesiyle "milyon dolarlık soru".
Zonszein, The New Arab'a, "Elbette bunu bir ölçüde kestirmek zor. Çünkü daha önce hiç böyle bir konumda bulunmadı. Ayrıca şimdi çok belirli ve uzun süredir uygulanan bir politikanın ardından geliyoruz, üç yıldır süren bir politika, ama Netanyahu çok daha uzun zamandır iktidarda" dedi.
Zonszein, "Şunu akılda tutmak önemli: Bir yandan Eisenkot'un, özellikle Suriye konusunda ve genel olarak, sırf Netanyahu olmadığı için bile çok farklı bir yaklaşım sergileyeceğini düşünüyorum" diye açıkladı.
"Bu, kendiliğinden, ister Batı'da ister Orta Doğu'da olsun farklı muhataplarla birlikte çalışmaya ve genel olarak daha diplomatik bir tutum benimsemeye ilgi duyan bir yaklaşım olacaktır" diye ekledi.
Harvard Kennedy School'un Orta Doğu Girişimi'nde kıdemli araştırmacı ve Syria Transition Lab'in yöneticisi Dr. Ibrahim Al-Assil, The New Arab'a, "Eisenkot, diplomatik bir çerçeveyi araştırmaya ve Suriye'yle ilişkilerin gelişmesine imkan tanımaya Netanyahu'dan daha açık görünüyor" dedi.
"Ancak Netanyahu'nun politikaları İsrail-Suriye ilişkilerini zaten gerilimli bir yola soktu. Bu gidişatı tersine çevirmek söylem değişikliğinden fazlasını gerektirir. Güveni yeniden inşa edecek ve anlamlı müzakerelere alan açacak somut adımlar gerekir. Eisenkot'un alternatif yaklaşımının uygulamada nasıl olacağı hala belirsiz." diye ekledi.
Şara'ya güvensizlik var, ancak pragmatizme de yer var
Denklemdeki önemli değişkenlerden biri, Eisenkot'un Suriye Devlet Başkanı Ahmed Şara'ya derin bir şüpheyle yaklaşması. Birçok İsrailli gibi Eisenkot da Şara'nın, 2000'li ve 2010'lu yıllarda Irak ve Suriye'deki gençlik dönemine damgasını vuran cihadi ideolojisini geride bıraktığı fikrine kuşkuyla bakıyor.
Fransa'nın Aix-en-Provence kentindeki Aix Marseille Université, CNRS, IREMAM'da kıdemli araştırmacı olan Dr. Thomas Pierret, The New Arab'a verdiği röportajda, "İsrail'in yerleşik kurumlarında, mevcut Suriye rejiminin verdiği güvencelere rağmen büyük ölçüde İsrail'e düşmanlığını sürdüren kesimlere dayandığı yönünde yaygın ve büyük ölçüde doğru bir görüş var" dedi ve ekledi:
"Bu, cihatçı çekirdek kadronun çok ötesine uzanıyor: Suriyelilerin çoğu, İsrail'le maliyetli bir çatışmaya pek istekli olmasa bile Golan'ın işgaline tepki duyuyor ve Filistinlilerin acılarını paylaşıyor."
Eisenkot ve diğer İsraillilerin Şara'ya ilişkin kaygıları, Tel Aviv'in Suriye politikasında büyük bir değişiklik ihtimalini zayıflatacaktır. Bu kaygılar, İsrail'in askeri mevzilerini koruması ve Suriye'nin askeri kapasitesini yeniden inşa etmesinin engellenmesi gerektiği yönündeki görüşleri güçlendirebilir.
Ancak ideolojik gerekçelerle Şara'ya duyulan güvensizlik, Eisenkot döneminde pragmatik temaslar kurulması ihtimalini mutlaka ortadan kaldırmaz. Avusturya Avrupa ve Güvenlik Politikası Enstitüsü kıdemli danışmanı Wolfgang Pusztai, Suriye Cumhurbaşkanı'nın ülkesiyle İsrail arasındaki büyük askeri güç dengesizliği konusunda gerçekçi olduğunu düşünüyor.
Dolayısıyla Şam'ın, özellikle Şara hükümeti bu kırılgan geçiş döneminde Suriye genelinde otoritesini pekiştirmeye çalışırken, Tel Aviv'le herhangi bir askeri çatışmadan kaçınmak için güçlü nedenleri var. Pusztai, Lübnan Hizbullahı söz konusu olduğunda da Suriye ile İsrail'in çıkarlarının örtüştüğünü düşünüyor.
Pusztai, The New Arab'a, "Lübnan'daki güç tabanını koruyan Hizbullah'ın, yeni Suriye rejimi ile İsrail'in ortak düşmanı olmaya devam ettiğini unutmamak önemli. Hizbullah'ın yeniden güçlenmesi Şam'daki yöneticilerin çıkarına değil. Bu nedenle Suriye ile İsrail'in Hizbullah konusunda istihbarat iş birliği yapması mantıklı" dedi.
"Ahmed Şara ve yeni Suriye hükümeti açısından İsraillileri şu anda kışkırtmanın pek bir anlamı yok. Beşar Esed'in devrilmesinden iki yıl sonra ekonomik, siyasi ve güvenlik durumunun hala zor olduğu düşünüldüğünde, İsrail'le süregelen bir askeri çatışma bugüne kadar elde edilenleri mahvedebilir ve ülkede otoritenin daha da pekiştirilmesini neredeyse imkansız hale getirebilir. Şara elbette İsrail'in Suriye'deki nüfuzunu sınırlamayı ve geriletmeyi amaçlıyor. Ancak bunu başarmanın en iyi aracı diplomasi, özellikle de Washington'ın arabuluculuğu." diye ekledi.
Eisenkot'un Suriye'deki Türk ve Rus nüfuzuna ilişkin kaygıları
Eisenkot, hem Türkiye'nin hem de Rusya'nın Suriye'deki nüfuzunu İsrail'in çıkarlarına zararlı görüyor. Ancak herhangi bir İsrail hükümeti açısından Ankara ve Moskova'nın Suriye'deki rolleri farklı sorunlar doğuracaktır.
Suriye hava sahasında serbestçe hareket edebilmek isteyen İsrail, Türkiye'nin kendisini dış saldırılara karşı savunabilecek güçlü bir Suriye devletine verdiği desteğe karşı çıkacaktır. Ankara'nın Suriye'ye, gelecekteki İsrail saldırılarını caydırabilecek hava savunma sistemleri, gözetleme radarları ve askeri altyapı kurmasında yardımcı olma ihtimali, Tel Aviv'in Suriye'de Türkiye'yi tehdit olarak algılamasında büyük rol oynuyor.
Şam'da yaşayan Arap dili ve kültürü uzmanı ve gazeteci Rena Netjes, İsrail'in Suriye'nin askeri kapasitesinin yeniden inşasına karşı çıkmasının Eisenkot döneminde muhtemelen değişmeyeceğini belirtti. Bu, özellikle Ankara'nın sürece katılımı konusunda geçerli.
Netjes, The New Arab'a, "Aylar boyunca İsrail'in Suriye'nin güneyinde serbestçe hareket edeceği, Türkiye'nin ise kuzeyde etkili olacağı yönünde yazılı olmayan bir mutabakat var gibiydi. Ancak İsrail'in ağustosta Türkiye sınırı yakınlarındaki Ebu Zuhur askeri hava üssünü bombalaması, böyle bir düzenlemenin fiilen çöktüğünü gösterdi. Üs yeniden inşa ediliyordu ve bilgili kaynakların bana teyit ettiğine göre sahada gerçekten Türk varlığı bulunuyordu" dedi.
Tel Aviv'de kimin iktidarda olduğundan bağımsız olarak herhangi bir İsrail hükümeti, Türkiye-Suriye askeri iş birliğinin derinleşmesine ve Suriye silahlı kuvvetlerinin yeniden inşasına şiddetle karşı çıkmayı sürdürecektir.
Netjes, "İsrail'in bakış açısından, Suriye genelinde Türk uçakları, hava savunma sistemleri ve gözetleme radarlarının konuşlandırılması, İsrail'in Suriye hava sahasındaki hareket serbestisini doğrudan kısıtlar. Bu da Hizbullah'a giden İran silah sevkiyatlarını engelleme veya İran'a uzanan bir hava koridorunu koruma kabiliyetini zayıflatır. Sonuç olarak daha diplomatik bir İsrail hükümeti bile Suriye'nin askeri kapasitesinin yeniden inşasını engellemeye ve genişleyen Türk varlığına karşı koymaya devam eder" diye ekledi.
Rusya ise Eisenkot hükümetinin gözünde Suriye'de çok daha rahat ilişki yürütülebilecek bir muhatap olarak görülebilir.
Oklahoma Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Merkezi Direktörü Dr. Joshua Landis, "İsrail, Rusya'ya Türkiye'ye duyduğu düşmanlık veya kaygıyla bakmıyor" dedi. Landis, Şara'nın Şam ile Moskova arasındaki askeri ilişkiyi bir "pazarlık kozu" olarak kullandığını da belirtti.
Pusztai, Esed rejiminin yaklaşık iki yıl önce devrilmesinden bu yana Rusya'nın Suriye'deki varlığının öneminin ağırlıklı olarak lojistikle ilgili olduğunu açıkladı. Suriye, Libya'ya giden Rus uçuşları için ara durak işlevi görüyor.
Vladimir Putin'in "İsrail'i kışkırtarak kazanacağı pek az şey olduğunu" belirten Avusturyalı savunma uzmanı, İsrail'in Ukrayna'ya askeri destek vermekten kaçındığına dikkat çekti. Ancak Pusztai, The New Arab'a, "Rusya'nın Suriye'deki varlığı İsrail için bir güvenlik riskine dönüşürse bu durum değişebilir" dedi.
Her halükarda İsrail, başında kim olursa olsun, ne Türkiye'yi ne de Rusya'yı Suriye'den çıkarabilecek. Dolayısıyla Eisenkot Netanyahu'nun yerini alırsa pragmatik davranmak ve Suriye'de Ankara ve Moskova dahil diğer dış aktörlerin varlığıyla başa çıkmak zorunda kalacak.
Dr. Al-Assil de Eisenkot'un Türkiye ve Rusya'nın Suriye'deki nüfuzuna karşı koyma söyleminin ne kadar uygulanabilir olduğunu sorguluyor.
The New Arab'a, "Eisenkot'un bu hedeflere ulaşmak için hangi araçları kullanacağı veya Rusya'nın Suriye'deki sınırlı varlığını neden İsrail'e tehdit olarak gördüğü belirsiz. Daha genel olarak, seçim kampanyası açıklamalarıyla Suriye'ye yönelik tutarlı bir strateji arasında ayrım yaparım" dedi.
"Eisenkot'un sözleri farklı bir yönelime işaret edebilir, ancak henüz Esed sonrası Suriye'yle ilişkileri yönetmeye yönelik açıkça ortaya konmuş bir strateji oluşturmuyor" diye ekledi.
İsrail'in Dürzi politikası Şam'la ilişkileri geliştirme çabalarını baltalayacak
İsrail'in Suriye'deki belirli Dürzi gruplarını destekleme taahhüdünün Eisenkot döneminde değişmesi pek olası değil. Bu politika, İsrail'in Levant'taki jeopolitik çıkarlarının yanı sıra İsrail hükümetiyle ülkenin kendi Dürzi nüfusu arasındaki ilişkiyi de yansıtıyor.
Dr. Pierret, The New Arab'a, "Dürzilere destek Netanyahu'nun kendi fikri değil. Dürzilerin İsrail ordusundaki rolü nedeniyle İsrailli karar alıcılar arasında yaygın biçimde benimsenen bir tutum" dedi.
Dr. Landis'e göre İsrail'in Suriye'deki Dürzileri "koruması", Tel Aviv ile Şam arasında herhangi bir ateşkesin önünde "büyük bir engel". Landis, "Netanyahu, Cebel Dürzi'ye İsrail koruması sözü vererek iki ülke arasındaki düşmanlığın sürmesini garanti altına aldı. Şara, İsrail'in Cebel Dürzi üzerine gerdiği askeri şemsiyeyi kaldırmasını talep etmek zorunda kalacak. Eisenkot, İsrail'in Suriye'deki Dürzilere yönelik taahhüdünü yineleyerek Şam'la anlaşma ihtimalini zayıflatıyor." diye açıkladı.
Netjes de Tel Aviv'in Dürzileri "korumasının", İsrail ile Suriye arasında gayriresmi bir mutabakatın önünde ciddi bir engel olduğu görüşünde. Suriye'deki Dürzilerin birleşik ve İsrail yanlısı bir topluluk oluşturduğu varsayımının yanıltıcı olduğuna da dikkat çekti. Suriye'deki Dürzi azınlık içinde farklı topluluklar ve siyasi gruplar, Şam'a ve İsrail müdahalesine farklı yaklaşıyor.
Netjes, The New Arab'a şunları söyledi:
"Elbette Süveyda geçen yıl yaşanan travmatik katliamları kolay kolay atlatamayacak, belki de hiç atlatamayacak. Bu derin yara, vilayet genelinde Şam'a karşı büyük bir korku, keder ve güvensizliği beslemeye devam ediyor. Ancak Caramana, Eşrefiye Sahnaya ve Hermon Dağı bölgesinde, Suriye'deki Dürzilerin yekpare olmadığı sahada açıkça görülüyor.
Hikmet el Hecri'nin Süveyda'daki grubu kendisini açıkça 'İsrail'in stratejik çerçevesinin ayrılmaz bir parçası' olarak tanımladı ve ABD Temsilcisi Tom Barrack operasyonu durdurmak için devreye girmeden önce İsrail'den havadan atılan silahlar aldı. Ancak birçok Dürzi, İsrail'in müdahalesine kesin biçimde karşı çıkıyor."
Netjes, İsrail'in çiftçilerin suya erişimini de kısıtladığını belirtti. Hermon Dağı bölgesinde kendisine deneyimini anlatan bir Dürzi çiftçi, Aralık 2024'ten önce her gün suya erişebildiklerini, ancak eski rejimin devrilmesinin hemen ardından İsrail'in işgalini genişletmesiyle bunun haftada bire düştüğünü söylemişti.
Netjes, "Golan'daki Dürzilerin büyük çoğunluğunun bugüne kadar İsrail vatandaşlığını reddettiğini göz önünde bulundurun. Dr. Adham al-Qaq'ın geçen hafta bana söylediği gibi, Captagon kaçakçıları ve eski rejim unsurlarının da yer aldığı Hecri çevresi bağımsız bir enklavı ayakta tutamaz. ABD-Ürdün-Canbolat yol haritası yerine Süveyda'daki ayrılıkçı hayalleri pazarlamaya ve/veya desteklemeye devam eden herhangi bir İsrailli lider, Şam'la sessiz bir uzlaşıya varılmasını engelleyecektir" dedi.
İsrail'in Suriye'nin güneyindeki mevzilerinden vazgeçmesi pek olası değil
Eisenkot, İsrail ile Suriye arasındaki 1974 Kuvvetlerin Ayrıştırılması Anlaşması'nın yeniden müzakere edilmesine açık olduğunu belirtse de Tel Aviv'in Aralık 2024'ten bu yana elde ettiği mevzilere verdiği stratejik önem, böyle bir çekilmeyi gerçekleştirme imkanını sınırlayacaktır.
Gözetleme kabiliyeti ve Şam'a, Golan Tepeleri'ne ve Lübnan'a coğrafi yakınlığı bakımından Hermon Dağı'nı İsrail için önemli kılan birçok unsur var.
İsrail'in Suriye'nin güneyindeki askeri varlığını genişletmesi, geri çekilmeyi müzakere etmeye ne kadar istekli olduğu konusunda haklı sorular doğuruyor. Netjes, Suriye topraklarında askeri yollar, hendekler, gözlem noktaları ve diğer altyapının inşasını içeren Sufa 53 tahkimat projesine, İsrail'in Kuneytra ve Dera'da süren askeri faaliyetlerine ve Şam'a daha yakın bölgelere düzenlediği akınlara dikkat çekiyor. İsrail'in bu adımlarının acil güvenlik kaygılarından kaynaklanıp kaynaklanmadığını sorguluyor.
Netjes, bunun yerine İsrail'in çok daha uzun vadeli bir askeri varlığın zeminini hazırladığını savunuyor. Bu algı önemli, çünkü Tel Aviv'in 1974 anlaşmasını yeniden müzakere etme önerilerinin Suriye'de nasıl okunduğunu şekillendiriyor: İsrail, Aralık 2024 sonrasında Suriye'de elde ettiği toprak kazanımlarını ve askeri değişiklikleri geri almak yerine bunları pekiştirmeye çalışıyor olabilir.
7 Ekim sonrası İsrail güvenlik doktrini, sivillerin ülkenin BM tarafından tanınan sınırlarının dışında oluşturulan tampon bölgelerin gerisinde tutulmasına büyük önem veriyor. Bu, Netanyahu'ya özgü değil.
Zonszein, The New Arab'a, "Genelkurmay başkanlığı yapmış, Dahiye Doktrini'nde yer almış ve oluşturulmasına katılmış Gadi Eisenkot gibi biri, 7 Ekim'den sonra İsraillilerin yaşadığı yerlerin önünde birlikler bulunması gerektiğini anlıyor. O riski almayacak" dedi.
Bütün bunlar göz önüne alındığında, gözden geçirilecek herhangi bir anlaşmanın Aralık 2024 öncesindeki düzene bütünüyle dönmek yerine İsrail'in askeri varlığının nasıl yapılandırılıp yönetileceğine ilişkin müzakereleri kapsaması muhtemel.
Dr. Pierret, "Yanılıyor olabilirim, ancak '1974 Kuvvetlerin Ayrıştırılması Anlaşması'nı yeniden müzakere etme' fikrinin Hermon Dağı'ndan çekilme ihtimaliyle çeliştiğini düşünüyorum" dedi.
The New Arab'a, "Hermon Dağı, İsrail'in 2024'te ele geçirdiği en önemli stratejik mevzi. İsrailli askeri yetkililer, Suriye'den gelebilecek olası tehditler açısından, ama daha da önemlisi sınır bölgesindeki Hizbullah hareketlerini izlemek bakımından buranın önemini vurguladı. İsrail'in öngörülebilir gelecekte Hermon Dağı'ndan vazgeçeceğini düşünmüyorum." dedi.