Uganda'nın çekilmeye başlaması ve Afrika Birliği misyonunun finansman krizi, Eş Şebab'ın yeniden toprak kazandığı Somali'de 2021'de Afganistan'da yaşanan çöküşü akıllara getiriyor. Mogadişu için asıl soru, dış destek günden güne azalırken Mogadişu hükümetinin eyaletler ve yerel güçlerle birlikte hareket ederek varlığını sürdürüp sürdüremeyeceği.
Eş Şebab, 2011'de Afrika Birliği ve Somali güçlerinin ilerleyişi karşısında Mogadişu'dan tamamen çekilmişti. Ancak grubun Mogadişu'nun hemen dışındaki bölgelerde varlığı devam etti. Eş Şebab 2025'te bu bölgelerde etkisini artırdıktan sonra ulusal ve uluslararası kaynaklar, Mogadişu'nun Kabil gibi düşüp düşmeyeceğini tartışmaya başladı. Bir yıl sonra bu ihtimal, başkentin savunulmasına katkı veren Uganda birliklerinin ülkeden ayrılmaya başlamasıyla yeniden gündeme geldi.
Uganda çekiliyor, ABD Baledogle'dan ayrıldı
Uganda, 2 Kasım'da Somali'den kademeli olarak asker çekmeye başladığını duyurdu. İlk ayrılan birlikler, Mogadişu ile ikili anlaşma kapsamında konuşlandırılmıştı. Uganda ordusu sözcüsü Chris Magezi, Afrika Birliği Somali Destek ve İstikrar Misyonu (AUSSOM) bünyesindekiler dahil tüm Uganda askerlerinin 2027 sonuna kadar ülkeden ayrılacağını açıkladı.
Reuters'ın Uganda devlet medyasına dayandırdığı habere göre misyonda yaklaşık 4 bin 500 Uganda askeri görev yapıyordu.
Uganda ordusu Eş Şebab'a karşı başkent Mogadişu'nun batı ve kuzeybatı cephe hatlarını teşkil ediyordu. Şiddetli çatışmaların yaşandığı Barave, Bulo Marer, Golweyn, Qoryoley, Janale, Mubarak, Awdhegle, Barire, Sabid, Canole, Lafole, Afgoye gibi birçok yerleşim ve çevresinde Uganda ordusu konuşlu durumdaydı. Uganda ordusu, Somali'de sivillere karşı birçok ihlale karışan Uganda ordusu çatışmalarda çok sayıda askerini de kaybetti.
Associated Press'in ulaştığı bir misyon yazısına göre AUSSOM, başkentin güvenliği açısından önem taşıyan Aşağı Şabelle'de Uganda'nın boşaltacağı dört mevziyi devralmayı planlıyor.
Task & Purpose'un bir ABD askeri yetkilisine dayandırdığı habere göre Amerikan askerleri ekim ayında Baledogle Askeri Hava Üssü'nden ayrıldı. ABD Afrika Komutanlığı (AFRICOM) Komutan Yardımcısı John Brennan, 10 Kasım'da personelin büyük bölümünün Mogadişu'ya taşındığını açıkladı. Brennan, kararın gerekçesi olarak pistin bozulmasını ve onarım maliyetini gösterdi.
Baledogle, yaklaşık 14 yıl boyunca ABD'nin askeri faaliyetlerinde önemli bir merkez olarak kullanılmıştı. ABD'li askeri kaynaklar, ABD'nin çekilmesinin Uganda birliklerinin çekilmesiyle eş zamanlı olmasına dikkat çekti.
BM Güvenlik Konseyi'nin 2809 sayılı kararı, AUSSOM'un görev süresini 31 Aralık 2026'ya kadar uzatıyor ve misyonun üniformalı personel sayısını en fazla 11 bin 826 olarak belirliyor. Reuters'ın incelediği 1 Temmuz tarihli diplomatik notaya göre Washington, görev süresinin yeniden uzatılmasına itiraz etmeyeceğini ancak 2027'de BM'nin lojistik ve operasyonel desteğinin sürmesine karşı çıkacağını bildirdi. Misyonun gıda, yakıt, sağlık hizmetleri ve ulaşım ihtiyacı bu destekle karşılanıyor.
Avrupa Birliği, nisanda AUSSOM için 75 milyon avroluk ek destek açıkladı. Kaynak ağırlıkla personel ödemelerine, öldürücü olmayan teçhizata ve ilgili hizmetlere ayrıldı. BM Güvenlik Konseyi ile Afrika Birliği Barış ve Güvenlik Konseyi üyeleri, ekimdeki ortak toplantılarında misyonun kademeli devri için finansman ve lojistik destek kaynaklarının belirlenmesi gerektiğini vurguladı.
BM'nin siyasi misyonu (UNTMIS), federal hükümetin talep ettiği iki yıllık geçişin sonunda 31 Ekim'de faaliyetini tamamladı. BM Somali Destek Ofisi (UNSOS) ise AUSSOM'a ve bazı Somali güvenlik birliklerine lojistik destek vermeyi sürdürüyor.
İç problemler: Seçim krizi cepheye yansıyor
Mogadişu yönetimi ayrıca çeşitli iç krizlerle de karşı karşıya.
Somali Yüksek Mahkemesi, 5 Kasım'da Cumhurbaşkanı Hasan Şeyh Mahmud'un görev süresinin mayısta dolduğuna hükmetti ve 90 gün içinde seçim yapılmasını istedi. Federal hükümet kararı reddetti. Seçim komisyonu parlamento seçimini 15 Nisan 2027, cumhurbaşkanlığı seçimini 15 Mayıs 2027 tarihine planlamıştı. Doğrudan seçime geçiş için yapılan anayasa değişikliklerine itiraz eden Puntland ve Jubaland, Mogadişu ile ilişkilerini kesmiş durumda.
Seçim anlaşmazlığının sahadaki karşılığı Hiran'da görülüyor. Geçmişte Mogadişu yönetimine destek olan Hawadle klanına bağlı milisler, kısa bir süre önce Eş Şebab ile anlaşmaya vararak savaşı bıraktı. Kasım başında aynı klana bağlı bazı Macawisley milisleri Hiran'da cephe hattından çekildi. 7 Kasım'da ise bazı askerler Hawadle liderinin çağrısıyla Beledweyne'de toplandı.
Beledweyne'de toplanan Hawadle ileri gelenlerinin Hirşabel eyaletindeki seçim sonucunu reddettiğini ve Hiran'ın geleceği için bölgedeki diğer toplulukları görüşmeye çağırdığı rapor edildi.
Benzer bir kopuş güneybatıda da yaşanıyor. Ekim ortasında Güneybatı eyaletinin eski yönetimine bağlı güçler, Mogadişu hükümetinin desteklediği yeni yönetimle çatıştığı ve Baydabo'nun çevresindeki bazı bölgeleri ele geçirdi. Eş Şebab da aynı dönemde ordu güçlerine saldırılar düzenledi.
Federal birliklerin eyalet içindeki iktidar mücadelesine girmesi, hükümetin Eş Şebab'a karşı aynı bölgede yürüttüğü savaşa yeni bir cephe ekliyor.
Eş Şebab ve Kabil senaryosu
Eş Şebab, Hiran'da Mahas ve Orta Şabelle'de Adan Yabal dahil, hükümetin daha önce ele geçirdiği bazı yerleşimleri geri aldı ve sahadaki hükümet kazanımlarını tersine çevirdi. Grup, Mogadişu çevresindeki stratejik öneme sahip birçok yerleşimi de geçici olarak ele geçirdi. Eş Şebab daha sonra bu yerleşimlerden çekilse de halen bu bölgelerin kapısında bulunuyor. Mogadişu'ya açılan kapılar olarak görülen Balcad, Afgoye, Barire, Awdhegle, Mubarak, Janale ve Qoryoley gibi yerleşimler Eş Şebab'ın sürekli olarak tehdidi altında.
Yaşanan gelişmeler Afganistan'da 2021 yılında yaşanan senaryoyu akıllara getiriyor.
Yabancı güçlerin çekilmesiyle birlikte etkisini artıran Taliban, Ağustos 2021'de ülkenin 34 vilayet merkezinden 33'ünü on gün içinde ele geçirdi. Başkent Kabil de 15 Ağustos'ta ele geçirildi. Bu süreçte Kabil yönetimi tamamen çökerken Afganistan İslam Emirliği yönetimi tekrar iktidara geldi.
Somali'de ise mevcut askeri durum Afganistan'dan kısmen farklı bir görünüm arz ediyor. Mogadişu yönetimine askeri destek birden fazla kanaldan geliyor ve bu kanallar ayrı takvimlere bağlı. Türkiye, Somali ordusuna ikili anlaşmalar kapsamında eğitim, yardım ve danışmanlık sağlıyor. Bunun yanı sıra Mısır ve Etiyopya'nın doğrudan askeri desteği de devam ediyor. ABD, sahada daha az asker bulundursa da Eş Şebab'ı düzenli saldırılarla hedef almaya devam ediyor. Uzmanlar, Somali'nin jeopolitik ve jeostratejik önemi sebebiyle ABD açısından daha zor vazgeçilecek bir bölge olarak görüldüğü görüşünde.
Somali'nin federal yapısı da olası bir çöküşün seyrini değiştirecek. Somaliland, Puntland ve Jubaland gibi bölgelerin kendi askeri güçleri var. Etiyopya sınırındaki bölgeler de Mogadişu yönetiminin askeri unsurlarına değil Etiyopya ordusuna bağımlı. Bu sebeple başkentte bir iktidar değişimi yaşansa da ülkenin farklı bölgelerinde yeni çatışmalar başlayabilir.
Eş Şebab'ın ise farklı adımlardan oluşan bir strateji izlediği değerlendiriliyor. Buna göre grup öncelikle sahada muharip durumdaki Afrika Birliği güçlerinin zayıflamasını ve çekilmesini öngörüyor. Ardından Mogadişu ve çevresine yönelik baskıyla mevcut hükümetin devrilmesinin amaçlandığı düşünülüyor. Bunun ardından ise ülkede kalan diğer askeri unsurlar, yabancı güçler ve yerel yönetimlerin birlikleri tasfiye edilmek isteniyor. Bu sebeple grubun ilk olarak hükümeti devirmeyi, ardından geri kalan bölgeleri birleştirmeyi isteyebileceği değerlendirmeler arasında.
Eş Şebab'ın doğrudan kontrol ettiği bölgelerin dışında da faaliyet gösterebildiği de bölge kaynaklarınca vurgulanıyor. Yerel kaynaklardan Baidoa Online'a göre bu, Mogadişu'nun güvenlik durumunun değerlendirilmesi açısından özellikle önemli.
Kuzeydeki Somaliland ve Puntland bölgeleri haricinde ülkede toplam yaklaşık 100 ilçe merkezi bulunuyor. Bunlar arasından en ez 22 ilçe merkezinin Eş Şebab kontrolünde olduğu belirtiliyor. Bu ilçe merkezleri şu şekilde:
Orta Juba bölgesinin Buale, Jilib ve Saakow ilçe merkezleri.
Aşağı Juba bölgesinin Jamame, Badhaadhe ve Xagar ilçe merkezleri.
Aşağı Şabel bölgesinin Kurtunwarey ve Sablaale ilçe merkezleri.
Bakol bölgesinin Tayeglow ve Rabdhure ilçe merkezleri.
Galgadud bölgesinin Ceel Buur, Galcad ve Gal Hareri ilçe merkezleri.
Orta Şabel bölgesinin Adan Yabal, Gamboole ve Kevser ilçe merkezleri.
Hiran bölgesinin Mahas, Mokokori, Hawadley, Buk Akable, Ali Gadud ve Ayl Ali ilçe merkezleri.
Buale ilçesinin merkezi olan Buale kenti aynı zamanda Somali'yi oluşturan 18 idari bölgeden biri olan Orta Juba bölgesinin de başkenti. Yani Eş Şebab, bu 18 idari bölge başkentlerinden birini kontrol ediyor ve en az 10 tanesini ise askeri etkisi altında tutuyor.
Hiran ve Güneybatı'daki gelişmeler, Somali'de federal otoritenin bölge bölge aşındığını gösteriyor. Kabil'dekine benzer hızlı bir çözülme riski, AUSSOM'un yıl sonundan sonra lojistik desteğini kaybetmesi ve Somali ordusunun aynı dönemde eyaletler ve yerel güçlerle iş birliğinin daha da zayıflaması halinde büyüyecek.
Bunun ilk somut göstergesi, Uganda birliklerinin ayrıldığı yerlerde güvenliği devralan güçlerin görevlerini ne kadar sürdürebildiği olacak.
Kaynak: Mepa News