Fotoğraf: Muneer Marri
Pakistan, İran ve Afganistan arasında uzanan geniş bir coğrafyada yaşayan Beluçlar, ortak dil ve kültür bağlarına rağmen farklı devletlerin siyasi sınırları içinde birbirinden ayrı koşullarla karşı karşıya.
Pakistan'da onlarca yıldır süren ayrılıkçı hareket, İran'da etnik ve mezhepsel dışlanma, Afganistan'da ise daha az görünürlük, Beluç meselesini bölgenin karmaşık sorunlarından biri haline getiriyor. Zengin doğal kaynaklara, stratejik limanlara ve önemli ticaret güzergâhlarına ev sahipliği yapan Beluç coğrafyası, aynı zamanda Güney Asya, Orta Asya ve Orta Doğu arasındaki jeopolitik rekabetin merkezinde bulunuyor.
Pakistan, İran ve Afganistan'ın kesiştiği geniş bir coğrafyada yaşayan Beluçlar, Orta Doğu ve Güney Asya'nın en önemli sınır aşan etnik topluluklarından birini oluşturuyor. Büyük bölümü Pakistan'ın Belucistan eyaletinde, önemli bir kısmı İran'ın Sistan ve Belucistan eyaletinde yaşayan topluluğun çok daha küçük nüfusları ise Afganistan'ın Nimruz, Helmand ve Ferah bölgelerinde bulunuyor.
Ortak bir dil, tarih ve kültürel kimliğe sahip olan Beluçlar, modern devlet sınırlarının ortaya çıkmasıyla üç ülkeye bölündü. Bu bölünme, zamanla farklı siyasi ve toplumsal koşulların oluşmasına yol açtı. Pakistan'da özerklik ve bağımsızlık talepleri etrafında gelişen silahlı hareketler, İran'da etnik ve mezhepsel ayrımcılık tartışmaları, Afganistan'da ise daha sınırlı bir siyasi görünürlük söz konusu.
Beluç meselesini yalnızca bir etnik ayrılıkçılık sorunu olarak değerlendirmek, bölgenin tarihsel ve toplumsal gerçekliğini anlamak için yeterli değil. Merkezi yönetimlerle yerel topluluklar arasındaki güç mücadelesi, doğal kaynakların paylaşımı, siyasi temsil, sınır güvenliği ve bölgesel güçlerin rekabeti bu meselenin temel unsurlarını oluşturuyor.
Tarihsel kökenler: Beluçlar kimdir?
Beluçların kökeni konusunda tarihçiler arasında kesin bir görüş birliği bulunmuyor. Beluç kimliğinin oluşumu, dilbilimsel ve tarihsel araştırmalarda farklı teoriler üzerinden ele alınıyor. Beluç dilinin Hint-Avrupa dil ailesinin İran dilleri koluna mensup olması, topluluğun tarihsel kökenlerine ilişkin araştırmalarda önemli bir unsur olarak kabul ediliyor.
Beluçların tarihsel yerleşim alanı, günümüzde İran'ın güneydoğusundan Pakistan'ın güneybatısına ve Afganistan'ın güneybatısına uzanan geniş bir bölgeyi kapsıyor. Geleneksel olarak göçebe ve yarı göçebe yaşam biçiminin yaygın olduğu topluluk, hayvancılık, ticaret ve yerel tarım faaliyetleri etrafında şekillenen bir toplumsal yapıya sahipti.
Beluç tarih anlatılarında 15. yüzyılda Mir Çaker Han Rind önemli bir yere sahip. Rind aşiretinin lideri olarak bilinen Çaker Han, farklı Beluç aşiretlerini bir araya getiren siyasi ve askeri gücün sembollerinden biri haline geldi. Beluç sözlü edebiyatında ve destanlarında da önemli bir figür olarak anılıyor.
Daha sonraki dönemde Kalat Hanlığı, Beluç siyasi tarihinin en önemli yapılarından biri oldu. Kalat merkezli hanlık, günümüzde Pakistan sınırları içinde kalan Belucistan'ın önemli bölümünde etkiliydi. Bölgedeki yerel yönetimler zaman içerisinde Babürler, İran'daki hanedanlar ve Afgan hükümdarlarıyla farklı ilişkiler kurdu.
İngiliz sömürge yönetimi ve sınırların oluşması
Beluçların yaşadığı coğrafyanın bugünkü siyasi sınırlarla şekillenmesinde İngiliz sömürge yönetiminin önemli rolü oldu.
19. yüzyılda İngilizler, Hindistan'ın kuzeybatı sınırlarını güvence altına almak ve Afganistan ile İran arasındaki nüfuz mücadelesini kontrol altında tutmak amacıyla bölgede çeşitli anlaşmalar ve sınır düzenlemeleri gerçekleştirdi.
1870'li yıllarda İran ile İngiliz yönetimindeki bölgeler arasındaki sınırın belirlenmesi, Beluç yerleşim alanlarının farklı siyasi idarelere ayrılmasının önünü açtı. 1893'te Afganistan ile Britanya Hindistanı arasında belirlenen Durand Hattı ise günümüzde Pakistan-Afganistan sınırının temelini oluşturdu.
Bu sınırlar, tarihsel olarak aşiret bağları, ticaret yolları ve göç güzergâhları üzerinden birbirleriyle bağlantılı olan Beluç topluluklarını farklı devletlerin yönetimi altında bıraktı.
1947'de Britanya Hindistanı'nın bölünerek Pakistan ve Hindistan'ın kurulması, Beluçların yaşadığı bölgenin siyasi geleceğini yeniden şekillendirdi. O dönemde Kalat Hanlığı, Pakistan'a katılma konusunda başlangıçta bağımsızlığını korumak istedi. Ancak yürütülen görüşmelerin ardından Ahmed Yar Han, 27 Mart 1948'de Pakistan'a katılım belgesini imzaladı.
Bu karar, Beluç milliyetçi hareketleri tarafından uzun yıllar boyunca tartışmalı ve zorla gerçekleştirilmiş bir ilhak olarak değerlendirildi. Han'ın kardeşi Prens Abdülkerim'in katılım kararına karşı silahlı direnişe yönelmesi, Pakistan tarihindeki ilk Beluç isyanının başlangıcı oldu.
Beluçların Pakistan yönetimiyle yaşadığı bu tarihsel anlaşmazlık, sonraki yıllarda farklı dönemlerde yeniden ortaya çıktı.
Pakistan'daki Beluçlar: Özerklik ve bağımsızlık mücadelesi
Beluç nüfusunun en büyük bölümü Pakistan'da yaşıyor. Pakistan'ın yüzölçümü bakımından en büyük eyaleti olan Belucistan, ülkenin yaklaşık yüzde 44'ünü kapsamasına rağmen nüfus yoğunluğu en düşük bölgelerinden biri.
Pakistan'ın 2023 nüfus sayımında Belucistan eyaletinin toplam nüfusu yaklaşık 14,9 milyon olarak kaydedildi. Ancak bu rakam yalnızca Beluçları değil, Peştunlar ve diğer etnik toplulukları da içeriyor. Aynı sayımda Beluçça konuşanların sayısı 8,1 milyonun üzerinde kaydedildi. Bu rakam da etnik Beluç nüfusunun tamamını göstermiyor, Beluç kimliğine sahip olup başka diller konuşan kişiler bulunabiliyor.
Belucistan, Pakistan'ın doğal kaynaklar bakımından en zengin bölgelerinden biri. Doğalgaz, kömür, bakır, altın ve diğer maden rezervleri eyalete önemli bir ekonomik değer kazandırıyor. Buna rağmen bölge, ülkenin en yoksul ve altyapı bakımından en geri kalmış alanları arasında yer alıyor.
Beluç milliyetçi hareketlerinin temel talepleri arasında siyasi özerklik, doğal kaynaklar üzerinde yerel kontrol, gelirlerin bölge halkıyla daha adil paylaşılması, güvenlik politikalarının değiştirilmesi ve kayıp kişilerin akıbetinin açıklanması bulunuyor.
Bu talepler bütün Beluç siyasi hareketlerinde aynı biçimde karşılık bulmuyor. Bazı siyasi partiler Pakistan sınırları içinde daha geniş özerklik ve temsil talep ederken, silahlı ayrılıkçı örgütler bağımsız bir Belucistan kurulmasını savunuyor.
Silahlı hareketler ve Pakistan yönetimiyle çatışma
Pakistan'daki Beluç silahlı hareketlerinin geçmişi 1948'e kadar uzanıyor. 1958-1959, 1962-1963 ve 1973-1977 dönemlerinde büyük çaplı isyanlar yaşandı. 2000'li yılların başından itibaren ise yeni bir silahlı mücadele dalgası ortaya çıktı.
Bu hareketlerin en güçlü örgütlerinden biri Beluç Kurtuluş Ordusu (BLA). Pakistan devletine karşı bağımsızlık mücadelesi yürüttüğünü ifade eden grup, güvenlik güçlerini, devlet kurumlarını ve Çin'in bölgedeki yatırımlarıyla bağlantılı hedefleri saldırılarının merkezine alıyor.
Beluç Kurtuluş Cephesi (BLF) ve diğer silahlı yapılar da bölgede faaliyet gösteriyor. Bu örgütlerin hedefleri, örgütsel yapıları ve operasyonel kapasiteleri birbirinden farklılık gösteriyor.
Beluç silahlı grupları, Pakistan yönetimini bölgenin doğal kaynaklarını yerel halkın yararına kullanmamakla ve siyasi talepleri askeri yöntemlerle bastırmakla suçluyor. Pakistan yönetimi ise Beluç grupları "ülkenin güvenliğini ve toprak bütünlüğünü hedef alan terör yapılanmaları" olarak nitelendiriyor.
Mart 2025'te Beluç Kurtuluş Ordusu'nun Jaffar Express yolcu trenine düzenlediği saldırı, çatışmanın ulaştığı boyutu ortaya koyan en önemli olaylardan biri oldu. Trende 400'den fazla yolcu bulunuyordu. Saldırganlar yolcuları rehin alırken güvenlik güçlerinin operasyonu sonucunda çok sayıda kişi hayatını kaybetti.
Pakistan güvenlik güçleri bölgede geniş çaplı operasyonlar yürütürken, insan hakları kuruluşları zorla kaybetmeler, yargısız infaz iddiaları ve sivillere yönelik ihlaller konusunda ciddi endişeler dile getiriyor. Pakistan yönetimi ise güvenlik operasyonlarının "silahlı örgütlerle mücadele" amacı taşıdığını savunuyor.
Avrupa Birliği İltica Ajansı'nın 2026 tarihli Pakistan raporunda, Kasım 2024 ile Nisan 2026 arasında Belucistan'da ACLED tarafından kaydedilen 2755 güvenlik olayı ve 3391 ölüm bildirildi. Bu veriler silahlı çatışmaların yanı sıra sivillere yönelik şiddet olaylarını da kapsıyor.
Bölgedeki siyasi hareketlilik yalnızca silahlı örgütlerle sınırlı değil. Beluç Yakjehti Komitesi gibi sivil hak örgütleri, kayıp kişilerin bulunması, gözaltındaki aktivistlerin serbest bırakılması ve güvenlik güçlerinin faaliyetlerinin denetlenmesi için kampanyalar yürütüyor. Komitenin önde gelen isimlerinden Mahrang Beluç'un Mart 2025'te tutuklanması, sivil hareketlere yönelik baskı tartışmalarını yeniden gündeme getirdi.
İran'daki Beluçlar: Etnik kimlik ve mezhepsel ayrımcılık
Beluç nüfusunun önemli bir bölümü İran'ın güneydoğusunda, Pakistan sınırında bulunan Sistan ve Belucistan eyaletinde yaşıyor. Bunun yanı sıra Hürmüzgan, Kirman ve Güney Horasan gibi bölgelerde de Beluç yerleşimleri bulunuyor.
İran'daki Beluç nüfusunun kesin sayısı konusunda güvenilir ve güncel bir resmi veri bulunmuyor. Farklı araştırmalar birkaç milyonluk nüfusa işaret ediyor. Topluluğun büyük bölümü Sünni Müslüman ve Hanefi mezhebine mensup.
Bu durum, Beluçları İran'ın çoğunluğu Şii olan siyasi ve toplumsal yapısı içerisinde hem etnik hem de mezhepsel açıdan azınlık konumuna getiriyor.
İran'daki Beluçların temel şikayetleri arasında ekonomik geri kalmışlık, siyasi temsil eksikliği, dini özgürlükler üzerindeki kısıtlamalar ve güvenlik güçlerinin uygulamaları bulunuyor.
Uluslararası Kriz Grubu'nun Ağustos 2025 tarihli raporuna göre Sistan ve Belucistan, İran'ın en yoksul eyaletlerinden biri. Bölgede işsizlik, temiz suya erişim, sağlık hizmetleri ve altyapı sorunları önemli boyutlarda. Kuraklık ve su kaynaklarının azalması da toplumsal sorunları derinleştiriyor.
Raporda, Beluçların İran'da hem etnik hem de mezhepsel kimlikleri nedeniyle dışlanmış hissettikleri belirtiliyor. Siyasi temsilin sınırlı olması ve güvenlik odaklı devlet politikaları, merkezi yönetimle yerel halk arasındaki güvensizliği artıran faktörler arasında gösteriliyor.
2022'de Mahsa Amini'nin ölümünün ardından ülke genelinde başlayan protestolar sırasında Sistan ve Belucistan'da da büyük gösteriler düzenlendi. 30 Eylül 2022'de Zahidan'da güvenlik güçlerinin göstericilere müdahalesi sırasında çok sayıda kişi hayatını kaybetti. Beluçlar arasında "Kanlı Cuma" olarak anılan olayda 100'den fazla kişinin öldürüldüğü bildirildi.
İran'daki silahlı gruplar: Ceyşu'l Adl
İran'daki Beluç bölgelerinde faaliyet gösteren en bilinen silahlı gruplardan biri Ceyşu'l Adl. Grup, İran rejimi güçlerine ve devlet kurumlarına yönelik saldırılar düzenliyor. Tahran yönetimi örgütü "terör yapılanması" olarak tanımlıyor.
Ceyşu'l Adl, faaliyetlerini Sünni Beluçların haklarını savunma söylemi üzerinden meşrulaştırmaya çalışıyor. Ancak örgütün silahlı eylemleri, Beluç toplumunun tamamının siyasi tercihlerini veya taleplerini temsil etmiyor.
Örgütün saldırıları, İran ile Pakistan arasındaki ilişkileri de doğrudan etkiliyor. Ocak 2024'te İran, Pakistan'ın Belucistan bölgesinde silahlı gruplara ait olduğunu ileri sürdüğü hedeflere saldırı düzenledi. Pakistan ise buna İran topraklarındaki hedeflere yönelik saldırılarla karşılık verdi. İki ülke arasındaki gerilim, sınır aşan silahlı yapılanmaların bölgesel güvenlik üzerindeki etkisini ortaya koydu.
İran yönetimi, Beluç bölgelerindeki güvenlik sorunlarını büyük ölçüde silahlı gruplar ve sınır ötesi faaliyetlerle ilişkilendiriyor. Ancak Uluslararası Kriz Grubu, yalnızca güvenlik politikalarına dayanan yaklaşımın ekonomik ve siyasi sorunları çözmediğini, aksine toplumsal hoşnutsuzluğu beslediğini değerlendiriyor.
Afganistan'daki Beluçlar: Daha küçük ve az görünür bir topluluk
Beluçların yaşadığı üçüncü önemli ülke Afganistan. Ülkenin güneybatısındaki Nimruz eyaleti, Afganistan Beluçlarının en yoğun yaşadığı bölgelerin başında geliyor. Helmand ve Ferah eyaletlerinde de Beluç yerleşimleri bulunuyor.
Afganistan'daki Beluç nüfusuna ilişkin güncel ve güvenilir bir sayım bulunmuyor. Bu nedenle farklı kaynaklarda yüz binlerden birkaç milyona kadar değişen tahminlere rastlanıyor. Bu rakamların önemli bölümü eski araştırmalara veya yerel tahminlere dayanıyor.
Afganistan Beluçları, Pakistan ve İran'daki topluluklarla dil ve kültür bağlarını koruyor. Ancak Afganistan'daki siyasi ve toplumsal yapının farklılığı nedeniyle Beluç milliyetçiliği burada Pakistan'daki kadar güçlü ve görünür bir silahlı hareket biçiminde ortaya çıkmış değil.
Nimruz, İran ve Pakistan sınırlarının kesiştiği noktada bulunması nedeniyle stratejik önem taşıyor. Eyaletin başkenti Zaranj, İran'a açılan sınır kapıları ve ticaret güzergâhları üzerinden Afganistan'ın dış ticaretinde önemli bir konuma sahip.
Mezhepsel ve toplumsal yapı: Beluç kimliği tek biçimli değil
Beluçların büyük çoğunluğu Sünni Müslüman ve Hanefi mezhebine mensup. Özellikle Pakistan ve İran'daki Beluç topluluklarında Sünni dini kimlik, toplumsal hayatın önemli unsurlarından biri.
Bununla birlikte Beluç toplumunun tamamını tek bir mezhepsel veya toplumsal yapı üzerinden tanımlamak doğru değil. Makran bölgesinde Zikri toplulukları gibi farklı dini geleneklere mensup gruplar da bulunuyor.
Beluç toplumsal yapısında tarihsel olarak aşiret ve kabile ilişkileri önemli bir yere sahip. Rind, Marri, Bugti, Mengal, Lashari ve diğer aşiretler, bölgenin siyasi ve toplumsal tarihinde etkili oldu.
Ancak günümüzde bütün Beluçların aşiret bağları üzerinden örgütlendiği söylenemez. Şehirleşme, eğitim, göç ve modern ekonomik ilişkiler toplumsal yapıyı dönüştürüyor. Özellikle Quetta, Gwadar, Turbat, Khuzdar ve Zahidan gibi kentlerde farklı toplumsal kesimler bir arada yaşıyor.
Beluçça, İran dilleri ailesinin kuzeybatı koluna mensup. Dilin doğu, batı ve güney lehçeleri bulunuyor. Pakistan, İran ve Afganistan'daki Beluçlar arasında lehçe farklılıkları olsa da dil, ortak kimliğin en önemli unsurlarından biri olmayı sürdürüyor.
Beluçlarla yakından ilişkili bir diğer topluluk olan Brahuiler ise farklı bir dil konuşuyor. Brahui dili, İran dillerinden değil, Dravid dil ailesinden geliyor. Bununla birlikte Brahui topluluklarının önemli bir bölümü Beluç siyasi ve kültürel kimliğiyle de güçlü bağlara sahip.
Belucistan neden stratejik öneme sahip?
Beluçların yaşadığı coğrafya yalnızca etnik ve siyasi sorunlar bakımından değil, jeopolitik konumu nedeniyle de önem taşıyor.
Pakistan'ın Belucistan eyaleti, Umman Denizi kıyısındaki uzun sahil şeridiyle Arap Denizi'ne açılıyor. İran'ın Sistan ve Belucistan eyaleti ise Pakistan ve Afganistan sınırlarının yanı sıra Hint Okyanusu'na ulaşan kıyı şeridine sahip.
Bu konum, bölgeyi Orta Asya, Güney Asya, Orta Doğu ve Hint Okyanusu arasındaki ticaret ve enerji güzergâhlarının kesişim noktalarından biri haline getiriyor.
Gwadar ve Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru
Pakistan'ın Belucistan eyaletinde bulunan Gwadar Limanı, Çin'in bölgedeki en önemli stratejik yatırımlarından biri.
Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru (CPEC) kapsamında geliştirilen liman, Çin'in batı bölgelerini Arap Denizi'ne bağlama hedefinin önemli parçalarından biri olarak görülüyor. Proje, enerji hatları, kara yolları, demiryolları ve liman yatırımlarını kapsıyor.
Ancak Çin yatırımları, bölgede hak talebinde bulunan Beluç ayrılıkçı grupların hedeflerinden biri haline geldi. BLA, Çin'in bölgedeki ekonomik faaliyetlerini Pakistan merkezi yönetiminin Belucistan kaynakları üzerindeki kontrolünü güçlendiren bir unsur olarak değerlendiriyor.
Çinli çalışanlara, altyapı projelerine ve limanla bağlantılı hedeflere yönelik saldırılar, Pekin'in bölgedeki güvenlik kaygılarını artırıyor.
İran'ın Çabahar Limanı ve bölgesel ticaret
İran tarafında ise Çabahar Limanı, Beluç coğrafyasının stratejik önemini artıran başlıca unsurlardan biri.
Umman Denizi kıyısında bulunan liman, İran'ın uluslararası ticaret bağlantılarını geliştirme ve Afganistan ile Orta Asya'ya erişim sağlama hedefinde önemli bir yere sahip. Hindistan da Çabahar üzerinden Afganistan ve Orta Asya'ya ulaşabilecek alternatif ticaret güzergâhları oluşturmayı amaçlıyor.
Böylece Gwadar ve Çabahar limanları, aynı coğrafyada farklı ülkelerin ekonomik ve stratejik çıkarlarının kesiştiği iki önemli merkez haline geliyor.
Doğal kaynaklar ve ekonomik çıkarlar
Belucistan'ın stratejik önemini artıran bir diğer unsur doğal kaynakları.
Pakistan'daki Reko Dik ve Saindak gibi bakır ve altın projeleri, bölgenin uluslararası madencilik yatırımları açısından önemini artırıyor. Doğalgaz ve diğer maden rezervleri de Pakistan ekonomisi için önemli bir kaynak oluşturuyor.
Ancak yerel halkın bu kaynaklardan elde edilen gelirlerden yeterince yararlanamadığı yönündeki şikayetler, Beluç milliyetçiliğinin temel gündemlerinden biri olmayı sürdürüyor.
Bu durum, bölgedeki ekonomik yatırımlarla siyasi istikrar arasındaki ilişkiyi de karmaşık hale getiriyor. Yerel halkın karar alma süreçlerine katılımı ve kaynak gelirlerinden aldığı pay konusunda uzlaşma sağlanmadığı sürece yeni yatırımların güvenlik sorunlarıyla karşılaşması bekleniyor.
Beluç meselesi bölgesel bir güvenlik sorununa dönüşebilir mi?
Beluçların yaşadığı coğrafyanın üç ülkeye yayılması, Pakistan, İran ve Afganistan arasındaki ilişkileri doğrudan etkiliyor.
Pakistan, sınır bölgelerinde faaliyet gösteren silahlı grupların Afganistan topraklarından yararlandığını ileri sürüyor. Afganistan yönetimi ise bu suçlamaları reddediyor. İran da kendi topraklarında saldırı düzenleyen grupların Pakistan'daki sınır bölgelerinde barındığını savunuyor.
Bu karşılıklı suçlamalar, 2024'te İran ile Pakistan arasında yaşanan sınır ötesi saldırılarda olduğu gibi, bölgesel gerilimin doğrudan askerî çatışmaya dönüşmesi riskini ortaya koyuyor.
Bununla birlikte Beluçların üç ülkede yaşaması, ortak bir siyasi veya askeri hareket bulunduğu anlamına gelmiyor. Pakistan'daki ayrılıkçı örgütlerle İran'daki silahlı grupların hedefleri, örgütsel yapıları ve faaliyet alanları farklı. Afganistan'daki Beluç toplulukları ise daha sınırlı bir siyasi görünürlüğe sahip.
Beluç meselesinin geleceğini belirleyecek temel unsurların başında merkezi yönetimlerin bölge halkının siyasi temsil, ekonomik paylaşım ve kültürel haklara ilişkin taleplerine vereceği yanıt geliyor.
Pakistan'da askeri operasyonların tek başına ayrılıkçı hareketleri sona erdirmesi zor görünüyor. İran'da da güvenlik odaklı politikaların ekonomik ve mezhepsel sorunları çözmeden kalıcı istikrar sağlaması güç.
Üç ülkeye yayılan Beluç coğrafyası, yalnızca sınırlarla bölünmüş bir etnik topluluğun hikayesini değil, aynı zamanda devletlerin merkezileşme politikaları, doğal kaynaklar üzerindeki mücadele ve bölgesel güç rekabetinin kesiştiği bir alanı temsil ediyor.
Kaynak: Mepa News