Afrika'daki savaşların arkasındaki maden rekabeti: Yeraltı zenginliği kimin cebine giriyor?

Afrika'daki savaşların arkasındaki maden rekabeti: Yeraltı zenginliği kimin cebine giriyor?

Mali, Nijer, Burkina Faso ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nde altın, uranyum, kobalt ve koltan gibi stratejik kaynaklar, uluslararası şirketlerden silahlı güçlere uzanan geniş bir rekabetin merkezinde yer alıyor.

Afrika'nın Sahel kuşağı ve Kongo havzası, altın, uranyum, kobalt ve koltan gibi stratejik madenler açısından dünyanın en zengin bölgeleri arasında yer alıyor. Ancak bu kaynaklar bölge halklarına refah getirmek yerine, devletler, uluslararası şirketler ve silahlı gruplar arasındaki güç mücadelesinin önemli unsurlarından biri haline geliyor.

Afrika'nın birçok bölgesinde yıllardır devam eden çatışmaların arka planında siyasi istikrarsızlık, etnik gerilimler, sınır anlaşmazlıkları ve güvenlik sorunları bulunuyor. Ancak kıtanın sahip olduğu doğal kaynaklar da bu çatışmaların seyrini etkileyen önemli faktörler arasında yer alıyor.

Özellikle Mali, Nijer ve Burkina Faso'dan oluşan Sahel kuşağı ile Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nin doğusu, maden kaynakları üzerindeki rekabetin güvenlik politikalarıyla iç içe geçtiği bölgeler olarak öne çıkıyor.

Altın, uranyum, kobalt, bakır, koltan ve kalay gibi stratejik kaynaklar, uluslararası şirketlerin, bölgesel aktörlerin ve büyük güçlerin ilgisini çekiyor. Madenlerin işletilmesi, taşınması ve uluslararası pazarlara ulaştırılması için kurulan ekonomik ilişkiler ise zaman zaman silahlı grupların ve güvenlik güçlerinin faaliyetleriyle kesişiyor.

Bu nedenle Afrika'daki çatışmaları yalnızca askeri veya siyasi gelişmeler üzerinden değerlendirmek, bölgedeki ekonomik çıkar ilişkilerinin önemli bir bölümünü gözden kaçırmak anlamına geliyor.

Sahel'de altın ve uranyum rekabeti

Mali, Nijer ve Burkina Faso, son yıllarda Batılı ülkelerle ilişkilerinde yaşanan kopuşların ardından Rusya ile güvenlik ve savunma alanındaki işbirliğini artırdı. Aynı dönemde bu ülkelerin askeri yönetimleri, doğal kaynaklar üzerindeki devlet kontrolünü genişletme ve yabancı şirketlerle yapılan maden anlaşmalarını yeniden düzenleme politikalarını öne çıkardı.

Bu değişim, özellikle altın ve uranyum sektörlerinde belirginleşti.

Mali, Afrika'nın önde gelen altın üreticilerinden biri. Ülkedeki büyük ölçekli maden işletmelerinin önemli bir bölümü uzun süre yabancı şirketlerin kontrolünde faaliyet gösterdi.

Barrick Mining'in Loulo-Gounkoto kompleksi, B2Gold'un Fekola madeni, Resolute Mining'in Syama işletmesi ve Allied Gold'un Sadiola projesi bu sektörün öne çıkan yatırımları arasında yer alıyor.

Mali'nin 2023'te kabul ettiği yeni maden kanunu, devletin ve yerel yatırımcıların maden projelerindeki payını artırmayı hedefledi. Yeni düzenlemeyle devletin yüzde 10'luk karşılıksız payına ek olarak yüzde 20'ye kadar hisse alabilmesi, yerel yatırımcıların da yüzde 5'e kadar pay edinmesi mümkün hale geldi. Böylece bazı yeni projelerde devlet ve yerel yatırımcıların toplam payı yüzde 35'e ulaşabiliyor.

Uluslararası Para Fonu'nun (IMF) değerlendirmesine göre madencilik, Mali'nin gayrisafi yurt içi hasılasının yaklaşık yüzde 10'unu, ihracatının yüzde 80'inden fazlasını ve kamu gelirlerinin yaklaşık dörtte birini oluşturuyor. Dolayısıyla maden sektöründeki kontrol mücadelesi, ülkenin ekonomik geleceği açısından da kritik önem taşıyor.

2025 yılında hükümetin B2Gold, Allied Gold, Resolute Mining ve Ganfeng gibi şirketlerle yeni maden düzenlemelerini içeren anlaşmalar yapması, bu politikanın sürdüğünü gösterdi. Barrick ile yaşanan anlaşmazlık ise devlet ile yabancı şirketler arasındaki gerilimin en dikkat çekici örneklerinden biri oldu.

Nijer'de ise rekabetin merkezinde uranyum bulunuyor.

Dünyanın önemli uranyum üreticilerinden biri olan Nijer, uzun yıllar Fransa'nın nükleer yakıt sektöründeki en önemli tedarikçilerinden biri oldu. Fransız devletinin kontrolündeki Orano şirketi, ülkedeki uranyum faaliyetlerinde belirleyici konumdaydı.

SOMAÏR uranyum işletmesi, 2025'teki kamulaştırma sürecinden önce Orano'nun yüzde 63,4, Nijer devletine ait SOPAMIN'in ise yüzde 36,6 payına sahip olduğu bir ortak girişimdi. Nijer yönetimi Haziran 2025'te işletmeyi kamulaştırma kararı aldığını duyurdu. Orano ise karara karşı çıkarak hukuki süreç başlattı.

Nijer'in uranyum sektöründe Çinli şirketlerin de yatırımları bulunuyor. SOMINA ortaklığında Çinli CNUC ve diğer yatırımcılar yer alırken, Kanada merkezli Global Atomic'in geliştirdiği Dasa projesi de ülkenin gelecekteki uranyum üretimi açısından önem taşıyor.

Rusya ise Nijer'de yeni uranyum projelerine yönelik işbirliği arayışını sürdürüyor. Rusya'nın Rosatom şirketine bağlı Uranium One ile Nijer'in devlet şirketi arasında Aralık 2025'te uranyum arama ve gelecekte madencilik faaliyetleri geliştirilmesini kapsayan bir işbirliği mutabakatı imzalandı.

Burkina Faso'da altın, ekonominin ve devletin kaynak politikalarının merkezinde bulunuyor.

Ülkede IAMGOLD, Nordgold ve West African Resources gibi yabancı şirketler önemli maden yatırımlarına sahip oldu. Ancak askeri yönetim, son yıllarda yabancı şirketlerin kontrolündeki bazı işletmeleri devlet bünyesine alma yoluna gitti.

Devletin maden varlıklarını yönetmesi amacıyla kurulan SOPAMIB aracılığıyla Boungou ve Wahgnion gibi işletmelerin kontrolü devlete geçti. Haziran 2025'te beş maden varlığı ve arama ruhsatının devlet şirketine devri tamamlandı.

Bu gelişmeler, Sahel ülkelerinin Batılı şirketlerle kurduğu eski ekonomik ilişkileri yeniden düzenleme ve maden gelirlerinden daha fazla pay alma arayışını yansıtıyor.

Güvenlik anlaşmaları ile maden imtiyazları arasındaki ilişki

Sahel'deki askeri darbelerin ardından Rusya, Mali, Burkina Faso ve Nijer'in başlıca güvenlik ortaklarından biri haline geldi. Fransa'nın askeri varlığının sona ermesi ve Batılı ülkelerle ilişkilerin gerilemesi, Moskova'nın bölgedeki nüfuzunu artırdı.

Rusya'nın Wagner yapılanması ve daha sonra bu yapının yerini alan Afrika Kolordusu üzerinden sağladığı askeri destek, bölgedeki yeni güç dengelerinin önemli bir parçası oldu.

Washington merkezli araştırma kuruluşu Center for Strategic and International Studies'in 2026 tarihli değerlendirmesi, Rusya'nın Sahel'deki askeri ve siyasi nüfuzunu ekonomik çıkarlarla birlikte ele alıyor. Rapora göre Moskova, askeri destek ve rejim güvenliği karşılığında bazı ülkelerde maden imtiyazları ve uzun vadeli mineral tedarik anlaşmaları elde etti.

Ancak bu ilişkinin her ülkede aynı biçimde işlediğini söylemek mümkün değil.

Örneğin Mali'de Wagner'in maden imtiyazı elde ettiği yönündeki beklentiler, araştırmacı kuruluş The Sentry'nin 2025 tarihli raporunda sorgulandı. Reuters'ın aktardığı rapora göre, Mali cuntası lideri Assimi Goita'nın Wagner'e maden ruhsatı veya imtiyaz verilmesini engellediği ve Rus güvenlik yapılanmasının ülkede beklenen ölçüde ticari kazanç sağlayamadığı belirtildi.

Bu örnek, Rusya ile Sahel yönetimleri arasındaki güvenlik işbirliğinin otomatik olarak maden imtiyazlarına dönüştüğü şeklindeki genellemelerin dikkatle ele alınması gerektiğini gösteriyor.

Bununla birlikte güvenlik ve maden gelirleri arasındaki bağlantı yalnızca yabancı askeri ortaklıklar üzerinden kurulmuyor. Burkina Faso'da 2023 yılında yapılan düzenlemeyle yerel kalkınma için oluşturulan Maden Yerel Kalkınma Fonu'nun kaynaklarının bir bölümü güvenlik harcamalarına yönlendirildi. EITI verilerine göre bu kapsamda 12 milyar CFA frangını aşan kaynak, ülkenin güvenlik ve askeri faaliyetlerine aktarıldı.

Bu uygulama, maden gelirlerinin doğrudan güvenlik politikalarının finansmanında kullanılabildiğini ortaya koyuyor.

Kongo Demokratik Cumhuriyeti: Madenler ve silahlı gruplar

Afrika'daki maden rekabetinin en çarpıcı örneklerinden biri Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nin doğusunda yaşanıyor.

Dünyanın en büyük kobalt üreticisi olan ülke, aynı zamanda bakır, koltan, kalay, altın ve diğer stratejik mineraller açısından da büyük rezervlere sahip. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun verilerine göre Kongo Demokratik Cumhuriyeti 2024 yılında dünya kobalt üretiminin yaklaşık yüzde 75'ini, tantal üretiminin ise yaklaşık yüzde 51'ini gerçekleştirdi.

Ülkenin güneyindeki bakır-kobalt madenlerinde Çinli ve uluslararası şirketler öne çıkıyor. CMOC Group, Tenke Fungurume ve Kisanfu işletmelerinde; Ivanhoe Mines ve Zijin Mining ise Kamoa-Kakula projesinde önemli paylara sahip. Glencore da Kamoto Copper Company ve Mutanda gibi işletmeler üzerinden ülkedeki büyük yatırımcılar arasında bulunuyor.

Devlete ait Gécamines ise çeşitli projelerde hisse sahibi olarak sektörde yer alıyor. Bununla birlikte büyük ölçekli madenlerin fiilî işletilmesinde yabancı şirketlerin ağırlığı devam ediyor.

Ülkenin doğusundaki Kuzey Kivu ve Güney Kivu bölgelerinde ise maden kaynakları, silahlı çatışmaların finansmanıyla doğrudan bağlantılı hale gelebiliyor.

Özellikle koltan üretimi açısından önemli bir merkez olan Rubaya maden sahası, 2024'ten itibaren M23 hareketinin kontrolüne geçti. Birleşmiş Milletler uzmanlarının ve çeşitli uluslararası kuruluşların raporlarında, doğudaki madenlerin silahlı gruplar tarafından kontrol edilmesi, madencilerden ve tüccarlardan vergi adı altında para toplanması ve çıkarılan minerallerin komşu ülkelere kaçırılması gibi uygulamalara dikkat çekiliyor.

ABD Hazine Bakanlığı, Haziran 2026'da Ruanda merkezli bir altın rafinerisi ve bağlantılı şirketlere yaptırım uygularken, bu ağın M23 ile koordinasyon içinde Kongo'dan Ruanda'ya yasa dışı maden sevkiyatına aracılık ettiğini açıkladı. Bakanlık, maden gelirlerinin silahlı grubun silah, ekipman ve savaşçı finansmanında kullanıldığını belirtti.

Ancak maden ticaretinin bölgedeki çatışmaların tek nedeni olmadığı da vurgulanmalı. ABD Hükümet Sorumluluk Ofisi'nin değerlendirmesine göre doğal kaynaklar, doğu Kongo'daki çatışmaların temel nedeninden ziyade silahlı grupların faaliyetlerini sürdürmesine imkân sağlayan gelir kaynaklarından biri. Toprak kontrolü, bölgesel rekabet, etnik gerilimler ve devlet otoritesinin zayıflığı da çatışmanın diğer önemli boyutları arasında yer alıyor.

ABD'nin Kongo'daki maden ve güvenlik politikası

Kongo Demokratik Cumhuriyeti'ndeki maden rekabeti yalnızca Çinli şirketler ve bölgesel aktörlerle sınırlı değil. ABD de ülkenin stratejik minerallerine erişim ve tedarik zincirlerini güvence altına alma amacıyla yeni girişimlerde bulunuyor.

Aralık 2025'te ABD'nin arabuluculuğunda Kongo Demokratik Cumhuriyeti ile Ruanda arasında Washington Anlaşmaları imzalandı. Bu çerçevede iki ülke, mineral tedarik zincirleri, altyapı, enerji ve sınır ötesi ekonomik işbirliği alanlarında ortaklık geliştirmeyi kabul etti.

Anlaşmaya eklenen Bölgesel Ekonomik Entegrasyon Çerçevesi, yasa dışı maden ticaretinin silahlı grupları finanse etmesini engellemeyi, madenlerin izlenebilirliğini artırmayı ve iki ülkenin madencilik sektöründe ortak ekonomik fırsatlar geliştirmesini hedefliyor.

Aynı tarihte ABD ile Kongo Demokratik Cumhuriyeti arasında da stratejik ortaklık anlaşması imzalandı. Uluslararası Enerji Ajansı'nın değerlendirmesine göre bu anlaşma, kritik mineraller, altyapı ve yönetişim alanlarında işbirliğini öngörüyor. Anlaşma kapsamında Kongo'nun belirleyeceği stratejik maden varlıkları ve projeleri için ABD'li yatırımcılara ilk teklif hakkı tanınması da gündeme geldi.

Bu gelişmeler, ABD'nin bölgede güvenlik ve barış diplomasisini kritik mineral tedarik zincirleriyle birlikte ele aldığını gösteriyor. Bununla birlikte anlaşmaların fiilî uygulaması ve yerel halk açısından sağlayacağı sonuçlar henüz uzun vadeli olarak değerlendirilebilecek aşamada değil.

Yerel halk maden zenginliğinden ne kadar pay alabiliyor?

Afrika'daki maden rekabetinin en önemli sorularından biri, yeraltı kaynaklarından elde edilen gelirin ne kadarının bu kaynakların bulunduğu bölgelerde yaşayan insanlara ulaştığı.

Maden işletmeleri devlet bütçelerine vergi, ruhsat bedeli ve telif geliri sağlıyor. Ancak bu gelirlerin yerel topluluklara aktarılması, ülkelerin yasal düzenlemelerine, kamu yönetiminin kapasitesine ve denetim mekanizmalarına bağlı.

Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nin 2018 tarihli Maden Kanunu, maden telif gelirlerinin yüzde 50'sinin merkezi yönetime, yüzde 25'inin eyaletlere, yüzde 15'inin madenin bulunduğu yerel idari birime ve yüzde 10'unun gelecek nesiller için oluşturulan fona aktarılmasını öngörüyor.

Ayrıca şirketlerin yıllık cirolarının yüzde 0,3'ünü yerel kalkınma projelerine ayırması gerekiyor. Ancak bu yasal düzenlemelerin varlığı, kaynakların her zaman hedeflenen topluluklara ulaştığı anlamına gelmiyor.

Kongo EITI, geçmişte merkezi yönetimden yerel yönetimlere yapılması gereken gelir aktarımlarının düzenlemelere uygun biçimde gerçekleştirilmediğine dikkat çekmişti.

Burkina Faso'da da maden şirketlerinin yıllık cirolarının yüzde 1'i ve maden telif gelirlerinin yüzde 20'si yerel kalkınma fonuna aktarılmak üzere düzenlenmişti. Ancak fonun bir bölümünün "güvenlik" harcamalarına yönlendirilmesi, maden gelirlerinin yerel kalkınma yerine askeri önceliklere tahsis edilmesi tartışmasını beraberinde getirdi.

Mali'de ise yeni maden kanunu, yerel yatırımcıların projelerde yüzde 5'e kadar hisse sahibi olabilmesine imkan tanıyarak yerel payı artırmayı hedefliyor. Bununla birlikte yerel toplulukların bu paydan ne ölçüde yararlanacağı, projelerin uygulanması ve gelirlerin dağıtımına bağlı.

Maden zengini ülkeler neden yoksul kalıyor?

Afrika'nın doğal kaynak zenginliği ile halkın yaşam koşulları arasındaki uçurum, yalnızca yabancı şirketlerin faaliyetleriyle açıklanamaz. Bu tabloyu oluşturan temel unsurlar arasında yolsuzluk, şeffaf olmayan sözleşmeler, vergi kayıpları, kayıt dışı madencilik, kamu kaynaklarının kötü yönetimi ve yerel ekonomilerin madencilikten yeterince pay alamaması bulunuyor.

Madenlerin çıkarıldığı ülkelerde işleme ve rafinaj tesislerinin yetersiz olması da önemli bir sorun. Ham maddelerin önemli bir bölümü başka ülkelere gönderilirken, yüksek katma değerli üretim ve sanayi faaliyetleri çoğunlukla madenlerin çıkarıldığı bölgelerin dışında gerçekleşiyor.

Bunun sonucunda kaynak sahibi ülkeler, madenlerin uluslararası piyasalardaki nihai değerinden sınırlı ölçüde yararlanabiliyor. Üstelik maden sahalarının çevresinde yaşayan topluluklar, çevre kirliliği, zorla yerinden edilme, güvensiz çalışma koşulları ve geçim kaynaklarının kaybı gibi sorunlarla karşı karşıya kalabiliyor.

Özellikle kayıt dışı ve küçük ölçekli madencilikte çocuk işçiliği, zorla çalıştırma ve tehlikeli çalışma koşulları gibi ihlaller de gündeme geliyor.

Afrika'daki maden rekabeti, bu nedenle yalnızca hangi ülkenin veya şirketin hangi maden sahasını kontrol ettiği sorusundan ibaret değil. Asıl mesele, yeraltı kaynaklarından elde edilen zenginliğin kimler arasında paylaşıldığı ve bu kaynakların bölge halklarının yaşam koşullarını iyileştirmek için kullanılıp kullanılmadığı.

Mali, Nijer, Burkina Faso ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti örnekleri, doğal kaynakların tek başına kalkınma ve refah getirmediğini gösteriyor.

Şeffaflık, hesap verebilirlik, güçlü kamu kurumları ve yerel halkın karar alma süreçlerine katılımı sağlanmadığı sürece, yeraltı zenginliği ülkelerin kalkınmasından çok siyasi ve askeri güç mücadelelerinin finansmanına hizmet edebiliyor.

Kaynak: Mepa News

wp.png

HABERE YORUM KAT
UYARI: Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Mepa News, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Her bir yorum 600 karakterle (boşluklu) sınırlıdır.