Arakanlı Müslümanların geleceği belirsizliğini koruyor

Arakan'da yıllardır süren şiddet ve çatışmalar nedeniyle yerlerinden edilen Arakanlı Rohingya Müslümanlarının geleceği belirsizliğini koruyor.

Bangladeş’te bir milyondan fazla mültecinin yaşadığı kamplarda insani koşullar ağırlaşırken, Myanmar’da güvenli geri dönüşü mümkün kılacak siyasi ve askeri şartlar henüz oluşmuş değil.

Arakan Ordusu isimli yapının bölgedeki hakimiyetini genişletmesi, Myanmar yönetiminin kontrol alanının daralması ve bölgesel aktörlerin farklı öncelikleri krizin çözümünü daha da zorlaştırıyor.

2017 yılında Myanmar ordusunun Arakan'da yürüttüğü askeri operasyonlar sonucunda 750 binden fazla Arakanlı Müslüman Bangladeş’e sığınmak zorunda kaldı. Daha önceki şiddet olayları nedeniyle bölgeyi terk edenlerle birlikte Bangladeş’teki mülteci nüfusu bir milyonu aştı. Aradan geçen yaklaşık dokuz yıla rağmen geri dönüş konusunda kalıcı bir ilerleme sağlanamadı.

Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) verilerine göre Bangladeş, Arakanlı Müslümanları Cox’s Bazar bölgesindeki 33 yoğun nüfuslu kampta ve Noakhali açıklarındaki Bhasan Char adasında barındırıyor.

Bhasan Char’a 2021’den bu yana yaklaşık 35 bin kişi yerleştirildi. Bangladeş, dünyanın en büyük mülteci yerleşim alanlarından birine ev sahipliği yaparken, krizin uzun vadeli bir insani ve siyasi soruna dönüşmesi ülke üzerindeki baskıyı artırıyor.

Kamplarda insani koşullar ağırlaşıyor

Arakanlı Müslümanların yaşadığı kamplarda barınma, gıda, sağlık, eğitim ve güvenlik sorunları giderek daha belirgin hale geliyor. Uluslararası insani yardım kuruluşlarının finansmanındaki azalma, zaten sınırlı imkânlarla sürdürülen yardım faaliyetlerini de olumsuz etkiliyor.

Birleşmiş Milletler ve ortak kuruluşları, Mayıs 2026’da yayınladıkları ortak müdahale planı kapsamında, 2026 yılı boyunca Arakanlı Müslümanlar ve Bangladeş'teki ev sahibi toplulukların ihtiyaçlarının karşılanması için 710,5 milyon dolarlık kaynak çağrısında bulundu.

Planın 1,56 milyon kişiye ulaşması hedefleniyor. Ancak talep edilen miktar, 2025 yılına kıyasla yüzde 26 daha düşük. BM, bu kaynağın dahi temel ve hayat kurtarıcı hizmetlerin sürdürülebilmesi için gerekli asgari bütçeyi temsil ettiğini belirtiyor.

Yardım kuruluşlarının verilerine göre 2025 yılında kamplardaki hanelerin yüzde 35’i tamamen insani gıda yardımına bağımlıydı. Hanelerin yüzde 42’si geçici ve istikrarsız gelir kaynaklarıyla yaşamını sürdürürken, yalnızca yüzde 23’ü insani yardım kuruluşlarının nakit karşılığı çalışma programlarından gelir elde edebildi.

Kamplardaki sorunlar yalnızca ekonomik ve insani koşullarla sınırlı değil. Güvenlik, silahlı gruplar arasındaki rekabet ve insan kaçakçılığı da mültecilerin yaşamını tehdit ediyor. Bangladeş basınında yer alan haberlere göre, 2026’nın ilk aylarında kamplarda silahlı gruplar arasındaki çatışmalar ve cinayetler yeniden arttı. The Daily Star gazetesinin aktardığı polis verilerine göre 2025 yılında kamplarda 22 cinayet kaydedilirken, 2026’nın ilk yedi ayında bu sayı 19’a ulaştı.

Kadınlar ve çocuklar ise aşırı kalabalık, yetersiz barınma ve güvenlik sorunlarından en fazla etkilenen gruplar arasında bulunuyor. UNFPA’nın 2026’nın ilk yarısına ilişkin raporuna göre, Ocak-Haziran döneminde Myanmar’dan Bangladeş’e 5 bin 524 yeni sığınmacı geldi. Aynı raporda, Nisan-Haziran döneminde toplumsal cinsiyete dayalı şiddet vakalarının önceki çeyreğe göre yüzde 10 arttığı bildirildi.

Kamplardaki yaşam koşullarının kötüleşmesi, mültecilerin bir bölümünü Malezya ve Endonezya gibi ülkelere ulaşmak amacıyla tehlikeli deniz yolculuklarına yöneltiyor. Bölgedeki deniz geçişleri, insan kaçakçılığı ağlarının faaliyetleri ve teknelerin batması nedeniyle çok sayıda kişinin hayatını kaybettiği bir güzergâha dönüşmüş durumda.

Arakan'da kontrol Arakan ordusunun elinde

Arakanlı Müslümanların Myanmar’a geri dönüşünü zorlaştıran en önemli gelişmelerden biri, Arakan eyaletindeki askeri ve siyasi güç dengelerinin değişmesi oldu.

Myanmar ordusuna karşı mücadele yürüten Arakan Ordusu, 2023 yılının sonlarından itibaren bölgede geniş çaplı ilerleme kaydetti. Yapı, kuzey ve merkez Arakan'daki çok sayıda yerleşimi ele geçirerek Bangladeş sınırının önemli bir bölümünde fiili kontrol kurdu. Böylece Rohingya nüfusunun tarihsel olarak yoğun yaşadığı bölgelerin önemli bir kısmı, Myanmar'ın merkezi yönetiminden ziyade Arakan Ordusu'nun kontrolüne geçti.

Bu değişim, geri dönüş sürecinde muhatap alınması gereken aktörler konusunda da yeni bir sorun ortaya çıkardı. Bangladeş ile Myanmar yönetimi arasında yapılacak olası bir anlaşmanın sahada uygulanabilmesi, Arakan Ordusu'nun tutumuna ve bölgedeki güvenlik koşullarına bağlı hale geldi.

Arakanlı Müslümanlar ise çatışmanın iki tarafı arasında sıkışmış durumda. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği'nin Eylül 2026'da yayınladığı değerlendirmede, Myanmar ordusu ve Arakan Ordusu arasındaki çatışmaların Rohingya nüfusunun karşı karşıya kaldığı riskleri artırdığı belirtildi. Raporda hava saldırıları, kundaklama, zorla yerinden edilme, insani yardımların engellenmesi ve sistematik ihlal iddialarına dikkat çekildi.

Birleşmiş Milletler'in Myanmar Bağımsız Soruşturma Mekanizması da 24 Eylül 2026'da yaptığı açıklamada Arakan'daki durumun son derece istikrarsız ve tehlikeli olduğunu bildirdi. Açıklamada sivillerin hava saldırıları, topçu ateşi, insansız hava aracı saldırıları, keyfî gözaltı, işkence, öldürme ve cinsel şiddet gibi risklerle karşı karşıya olduğu belirtildi. Mekanizma, mevcut koşulların Arakanlı Müslümanların güvenli, gönüllü, onurlu ve sürdürülebilir biçimde geri dönmesine elverişli olmadığını vurguladı.

Geri dönüş süreci neden ilerlemiyor?

Bangladeş ile Myanmar arasında yıllardır yürütülen geri dönüş görüşmeleri somut sonuç vermedi. İki ülke arasında 2017 sonrasında yapılan anlaşmalar ve hazırlanan geri dönüş planları, sahadaki güvenlik ve siyasi koşullar nedeniyle uygulanamadı.

Myanmar yönetimi Ağustos 2026'da yaptığı açıklamada, Bangladeş tarafından iletilen 828 bin 824 kişilik listeden 308 bin 797 kişinin Arakan'ın eski sakinleri olduğunun doğrulandığını bildirdi. Myanmar yönetimi, güvenlik koşullarının iyileşmesi halinde doğrulanan kişilerin geri kabul edilebileceğini açıkladı.

Ancak bu rakam, geri dönüşün başlayacağı veya doğrulanan kişilerin yakın zamanda ülkelerine gönderileceği anlamına gelmiyor. Myanmar yönetimi de geri dönüş için Arakan'daki güvenlik durumunun istikrara kavuşması gerektiğini belirtiyor.

Daha temel sorun ise Arakanlı Müslümanların vatandaşlık ve hukuki statüsüne ilişkin belirsizliğin devam etmesi. Myanmar yönetimi, Rohingya kimliğini ve bu topluluğun ülkenin yerli halklarından biri olduğu yönündeki kabulü uzun süredir reddediyor. 1982 Vatandaşlık Yasası sonrasında büyük ölçüde vatandaşlık haklarından mahrum bırakılan topluluk, hareket özgürlüğü, eğitim, sağlık hizmetleri ve mülkiyet gibi alanlarda ciddi kısıtlamalarla karşı karşıya kaldı.

Bu nedenle mültecilerin geri dönüş talebi yalnızca fiziksel güvenliğin sağlanmasıyla sınırlı değil. Vatandaşlığın tanınması, mülkiyet haklarının iadesi, serbest dolaşım, temel hizmetlere erişim ve geçmişte yaşanan ihlallerin tekrarlanmayacağına ilişkin güvenceler de sürecin temel başlıkları arasında yer alıyor.

Arakanlı Müslümanlar açısından geri dönüşün gönüllü ve güvenli olması kadar, ülkelerine döndüklerinde yeniden yerlerinden edilmeyecekleri ve temel haklardan yararlanabilecekleri bir düzenin kurulması da önem taşıyor.

Bangladeş çözüm için Çin'in desteğini arıyor

Krizin çözümünde en doğrudan sorumluluk Bangladeş ve Myanmar'a ait olsa da, bölgesel güçlerin tutumu sürecin seyrini etkiliyor.

Bangladeş, mülteci nüfusunun oluşturduğu ekonomik, sosyal ve güvenlik baskısı nedeniyle geri dönüşün başlamasını öncelikli hedef olarak görüyor. Ancak Arakan'daki çatışmalar ve Myanmar yönetiminin bölge üzerindeki sınırlı kontrolü, Dakka'nın ikili diplomasi yoluyla sonuç alma imkânını daraltıyor.

Bu nedenle Bangladeş yönetimi son dönemde Çin'in arabuluculuk rolüne daha fazla önem veriyor. Eylül 2026'da gündeme gelen plan kapsamında Bangladeş, Çin ve Myanmar arasında üçlü görüşmeler yapılması seçeneği değerlendirildi. Dakka yönetimi, krizin kalıcı çözümünün yalnızca teknik geri kabul işlemleriyle değil, siyasi bir uzlaşmayla mümkün olabileceğini vurguluyor.

Çin'in süreçteki önemi, hem Bangladeş hem de Myanmar yönetimiyle ilişkilerini sürdürebilmesinden kaynaklanıyor. Pekin'in Myanmar'da ekonomik ve stratejik çıkarları, özellikle Arakan kıyısındaki limanlar ve Çin'e uzanan enerji hatları, bölgedeki gelişmelere yönelik ilgisini artırıyor. Bununla birlikte Çin'in arabuluculuk girişimlerinin Rohingya Müslümanlarının vatandaşlık ve hak taleplerini ne ölçüde gündeme taşıyacağı belirsizliğini koruyor.

Hindistan da Arakan'daki gelişmeleri yakından izleyen aktörler arasında bulunuyor. Yeni Delhi'nin bölgedeki öncelikleri arasında güvenlik, sınır istikrarı ve Kaladan Çok Modlu Transit Taşımacılık Projesi gibi stratejik altyapı yatırımları yer alıyor. Myanmar ile ilişkilerini ve bölgedeki bağlantı projelerini korumaya çalışan Hindistan'ın, Rohingya meselesinde daha çok istikrar ve güvenlik eksenli bir yaklaşım izlediği görülüyor.

ASEAN ülkeleri ise Myanmar'daki iç savaşın bölgesel etkilerini sınırlamaya çalışıyor. Ancak örgütün Myanmar yönetimine yönelik ortak politikası ve Beş Maddelik Uzlaşı'nın uygulanması konusunda yaşadığı sorunlar, Rohingya krizine yönelik etkili bir bölgesel mekanizma oluşturulmasını güçleştiriyor. Güneydoğu Asya ülkeleri açısından mülteci hareketleri, deniz yoluyla düzensiz göç, insan kaçakçılığı ve sınır güvenliği de giderek daha önemli başlıklar haline geliyor.

Arakanlı Müslümanları nasıl bir gelecek bekliyor?

Arakanlı Müslümanların yaşadığı krizinin çözümünün önündeki temel engel, mültecilerin geri dönmek istememesi değil, Myanmar'da güvenli ve hak temelli bir dönüşü mümkün kılacak siyasi düzenin henüz kurulamamış olması.

Myanmar ordusunun Arakan'daki kontrolünün zayıflaması, Arakan Ordusu'nun yükselişi ve ülke genelinde devam eden iç savaş, geri dönüş sürecini önceki yıllara kıyasla daha karmaşık hale getirdi. Üstelik Arakanlı Müslümanların hem Myanmar ordusunun hem de Arakan Ordusu'nun kontrol alanlarında karşılaştığı ihlal iddiaları, geleceğe ilişkin güvensizliği artırıyor.

Bangladeş'teki kamplarda insani yardımın sürdürülebilirliği de ayrı bir sorun olarak öne çıkıyor. Uluslararası finansmanın azalması, yeni mülteci akınları ve kamplardaki güvenlik sorunları, geçici barınma alanlarının kalıcı yerleşimlere dönüşmesi riskini güçlendiriyor.

Mevcut koşullarda kısa vadede geniş çaplı ve güvenli bir geri dönüşün başlaması zor görünüyor. Krizin çözümü, Myanmar'da çatışmaların sona ermesinin yanı sıra Arakanlı Müslümanların vatandaşlık, güvenlik, mülkiyet ve temel haklarının güvence altına alınmasını gerektiriyor. Bu şartlar sağlanmadığı sürece geri dönüş görüşmeleri diplomatik açıklamaların ötesine geçemeyebilir ve yüz binlerce insan belirsizlik içinde yaşamaya devam edebilir.

Kaynak: Mepa News