Çin'in Doğu Türkistan'da İslam'ı yeniden şekillendirme politikası

Çin rejimi, Doğu Türkistan'da yaşayan Uygur Türkü Müslümanların dini hayatını devlet kontrolü altına almayı ve İslam'ı Çin Komünist Partisi'nin ideolojik çizgisiyle uyumlu hale getirmeyi hedefleyen politikalarını sürdürüyor.

Pekin yönetiminin "dinlerin Çinlileştirilmesi" olarak adlandırdığı politika kapsamında camilerin mimarisinden dini eğitime, ibadetlerden dini yayınlara kadar İslam'ın farklı alanlarına müdahale ediliyor.

Uygulamalar, Uygurların dini ve kültürel kimliklerini dönüştürmeyi amaçlayan daha geniş kapsamlı asimilasyon politikalarının önemli bir parçasını oluşturuyor.

Çin'in politikası, İslam'ı ülkede resmen yasaklamaktan ziyade onu devletin belirlediği sınırlar içerisinde yeniden şekillendirmeye dayanıyor. Müslümanların ibadet etmesine ve dini kurumların faaliyet göstermesine belirli ölçülerde izin verilirken, dini hayatın bağımsız biçimde sürdürülmesi, dini kurumların devlet denetimi dışında hareket etmesi ve İslam'ın toplumsal hayattaki etkisini koruması ciddi kısıtlamalarla karşılaşıyor.

Bu yaklaşımda İslam'ın nasıl yaşanacağına ve nasıl yorumlanacağına devlet karar vermek, şekillendirmek ve denetlemek istiyor.

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping döneminde kapsamı genişletilen bu politikalar, yalnızca dini faaliyetlerin denetlenmesiyle sınırlı kalmıyor. İslam'ın toplumsal hayattaki görünürlüğünün azaltılması, dini kurumların Komünist Parti'nin belirlediği ideolojik çerçeveye bağlanması ve Uygur toplumunun geleneksel dini ve kültürel bağlarının zayıflatılması da sürecin önemli unsurları arasında yer alıyor.

Toplama kamplarında kitlesel gözaltılar, işkence ve ölümler

Çin yönetiminin Doğu Türkistan'daki asimilasyon politikaları, Uygur Müslümanlara yönelik kitlesel gözaltı ve hapsetme uygulamalarıyla da yürütüldü.

Özellikle 2017 yılından itibaren bölgede çok sayıda kişinin "mesleki eğitim merkezi" olarak tanımlanan tesislerde tutulduğu, bu merkezlerin önemli bir bölümünün ise fiilen siyasi telkin ve zorunlu ideolojik eğitim amacıyla kullanıldığı bildirildi.

Birleşmiş Milletler Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılması Komitesi, Ağustos 2018'de yayınladığı değerlendirmede Doğu Türkistan'da yaklaşık bir milyon Uygur ve diğer Müslüman azınlık mensubunun "yeniden eğitim kamplarında" tutulduğuna ilişkin güvenilir raporlardan endişe duyduğunu açıkladı.

Human Rights Watch da 2021 tarihli raporunda, 2017'den itibaren en az bir milyon kadar Uygur ve diğer Türki Müslümanın keyfi biçimde gözaltına alınmış olabileceğini belirtti. Bu rakamlar bağımsız olarak kesinleştirilmiş toplamlar değil, farklı dönemlerdeki gözaltıların ölçeğine ilişkin tahminler olarak değerlendiriliyor.

Avustralya Stratejik Politika Enstitüsü (ASPI), Eylül 2020'de uydu görüntülerine dayanan araştırmasında Doğu Türkistan genelinde 380'den fazla toplama kampı tespit etti.

Araştırmada bu tesislerin bir bölümünün "yeniden eğitim merkezi", bir bölümünün ise yüksek güvenlikli cezaevi niteliğinde olduğu belirtildi.

ASPI, Temmuz 2019 ile Temmuz 2020 arasında en az 61 tesiste yeni inşaat veya genişletme çalışması yapıldığını da ortaya koydu. Bu bulgular, bölgede gözaltı altyapısının genişletildiğine işaret etti.

Gözaltı merkezlerinde işkence, kötü muamele ve ölümlere ilişkin çok sayıda haber de uluslararası kuruluşların raporlarına yansıdı.

Human Rights Watch'un Nisan 2021 tarihli raporunda, Xinjiang Victims Database tarafından gözaltında veya tahliye sonrasında hayatını kaybeden 177 kişinin kayda geçirildiği belirtildi.

Raporda, bu kişilerin bir bölümünün gözaltında maruz kaldıkları yaralanmalar veya uygun tedavi alamamaları nedeniyle öldüğüne ilişkin bilgiler aktarıldı. Söz konusu sayı, bölgede yaşanan toplam ölümleri değil, veri tabanında belgelenen vakaları ifade ediyor.

Aynı raporda, Radio Free Asia'nın 2018'in ikinci yarısında Aksu bölgesindeki tek bir kampta 150 kişinin öldüğüne ilişkin haberine de yer verildi. Ancak bu rakamların tahmin edilen gerçek verilerin çok altında olduğu ifade ediliyor.

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği'nin 31 Ağustos 2022 tarihli raporu da gözaltı merkezlerinde işkence ve kötü muamele iddialarına ilişkin bulgular içeriyor.

BM yetkililerinin görüştüğü 26 eski tutuklunun üçte ikisi, gözaltı merkezlerinde veya bu merkezlerle bağlantılı süreçlerde işkence ya da diğer kötü muamele biçimlerine maruz kaldıklarını anlattı. Tanıklıklarda fiziksel şiddet, psikolojik baskı, cinsel şiddet ve yetersiz sağlık hizmetlerine ilişkin ifadeler yer aldı.

Çin yönetimi, toplama kamplarındaki kişilerin "eğitimlerini tamamladığını ve kampların kapatıldığını" savunuyor. Ancak BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, 2022 tarihli değerlendirmesinde bu tesislerin kapatıldığı iddiasını bağımsız olarak doğrulayamadığını belirtti.

Kurum, keyfi gözaltılara zemin hazırlayan yasal ve idari düzenlemelerin de yürürlükte kaldığına dikkat çekti.

İngiltere İçişleri Bakanlığının Temmuz 2025 tarihli değerlendirmesinde ise "yeniden eğitim kampları" isimli yapıların çoğunun kapatıldığı, bazı tutukluların cezaevlerine veya zorla çalıştırma sistemine aktarıldığına ilişkin bulgular aktarıldı.

Raporda ayrıca 2017'den itibaren Doğu Türkistan'da yaklaşık 600 bin kişinin ceza mahkemelerinde hapis cezasına çarptırıldığına ilişkin veriler değerlendirildi. Bölgedeki savcılık makamlarının 2017-2022 döneminde 578 bin 645 kişinin yargılanması için işlem yaptığı bilgisi de raporda yer aldı.

Ancak Doğu Türkistan'daki Çin zülmüne maruz kalmakta olan Müslümanlarla ilgili verilere ulaşmak oldukça zor.

Uluslararası kuruluşların değerlendirmeleri, Doğu Türkistan'da Uygur Müslümanlara yönelik baskı sisteminin kampların ötesinde cezaevleri, zorla çalıştırma uygulamaları ve dini-kültürel hayat üzerindeki denetim yoluyla sürdüğünü ortaya koyuyor.

İslam'ın Çinlileştirilmesi: Devlet kontrolünde yeni bir dini anlayış

Çin yönetiminin "İslam'ın Çinlileştirilmesi" (Sinicization of Islam) politikası, Şi Cinping'in 2016 yılında dini faaliyetlerin Çin Komünist Partisi'nin liderliği ve sosyalist ideolojiyle uyumlu hale getirilmesi yönündeki talimatlarının ardından sistematik bir devlet politikasına dönüştü.

Politikanın temel hedefi, dini inançların ve kurumların devletin belirlediği siyasi ve kültürel çerçeveye tabi kılınması. Bu doğrultuda dini kurumların Komünist Parti yönetimine bağlılık göstermesi, dini öğretilerin sosyalist değerlerle uyumlu biçimde yorumlanması ve ibadethanelerin Çin kültürel normlarına göre yeniden düzenlenmesi isteniyor.

Çin rejimine bağlı Çin İslam Cemiyeti (China Islamic Association), Ocak 2019'da İslam'ın Çinlileştirilmesine yönelik beş yıllık bir plan açıkladı. Plan, Çin'e özgü bir İslam anlayışının geliştirilmesini öngörürken "Arap kültürünün" taklit edilmesine, yabancı kıyafet tarzlarının benimsenmesine ve yabancı mimari özelliklerin camilerde kullanılmasına karşı çıkıyor.

Bu yaklaşım doğrultusunda camilerdeki Arapça yazıların ve İslami mimari unsurların kaldırılması, dini kıyafetlerin kısıtlanması ve camilerin devletin belirlediği mimari anlayışa göre değiştirilmesi gibi uygulamalar gündeme geldi.

Din görevlilerinin de Komünist Parti'nin siyasi çizgisine bağlılık göstermesi ve ideolojik eğitimlerden geçmesi öngörüldü.

Çin'in bu politikası, İslam'ın dini esaslarının ve toplumsal görünürlüğünün devletin siyasi önceliklerine göre yeniden düzenlenmesini içeriyor.

Böylece dini hayatın bağımsızlığı yerine, devlet tarafından onaylanan ve denetlenen bir dini anlayışın yerleştirilmesi hedefleniyor.

Camiler hedef alındı, İslami mimari unsurlar kaldırıldı

Doğu Türkistan'da dini hayatı dönüştürmeye yönelik politikaların en görünür sonuçlarından biri camiler ve İslami kültürel miras üzerindeki uygulamalar oldu.

Avustralya Stratejik Politika Enstitüsü (ASPI) tarafından Eylül 2020'de yayınlanan ve uydu görüntülerine dayanan araştırmada, Doğu Türkistan'daki yaklaşık 16 bin caminin 2017'den itibaren yıkıldığı veya zarar gördüğü tahmin ediliyor.

Araştırmaya göre bu sayı bölgedeki camilerin yaklaşık yüzde 65'ine karşılık geliyor. Yaklaşık 8 bin 500 caminin tamamen yıkıldığı, diğerlerinin ise kubbe, minare ve benzeri İslami mimari unsurlarının kaldırılması dahil çeşitli müdahalelere maruz kaldığı belirtildi.

Araştırmada türbeler, mezarlıklar ve ziyaret güzergahları gibi İslami açıdan önemli alanların da hedef alındığı kaydedildi. Bu alanların bir bölümünün yıkıldığı, bir bölümünün ise değiştirildiği veya tahrip edildiği ifade edildi.

İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch) da 2023 yılında Çin'in farklı bölgelerinde camilerin kapatılması, yıkılması ve dini mimari unsurlarının kaldırılmasına ilişkin bulgular yayınladı.

Örgüt, camilerin başka amaçlarla kullanılmasının ve İslami mimarinin değiştirilmesinin İslam'ın kamusal görünürlüğünü azaltan politikalar olduğunu bildirdi.

Doğu Türkistan'da bu süreci kurumsallaştıran önemli adımlardan biri ise 1 Şubat 2024'te yürürlüğe giren yeni dini işler düzenlemesi oldu. Söz konusu düzenlemeyle dini kurumların sosyalist değerleri benimsemesi ve dinlerin Çinlileştirilmesi yönündeki politikaya bağlı kalması zorunlu hale getirildi.

Yeni düzenlemeye göre camilerin inşası, genişletilmesi ve yenilenmesi gibi işlemler daha sıkı izin koşullarına bağlanırken ibadethanelerin mimari, süsleme ve diğer özellikleri bakımından Çin tarzını yansıtması şartı getirildi.

Dini öğretilerin de Çin'in güncel gelişim anlayışı ve geleneksel kültürüyle uyumlu biçimde yorumlanması şart.

Ramazan, oruç ve diğer ibadetler üzerindeki kısıtlamalar

Çin yönetiminin dini hayat üzerindeki müdahaleleri camilerle sınırlı kalmıyor. Uygur Türkü Müslümanların günlük ibadetleri, Ramazan ayında oruç tutmaları ve dini geleneklerini sürdürmeleri de çeşitli kısıtlamalarla karşı karşıya.

ABD Kongresi bünyesinde faaliyet gösteren Çin Kongre-İcra Komisyonu'nun (CECC) Aralık 2025 tarihli yıllık raporunda, Doğu Türkistan'da Ramazan ayındaki dini uygulamalara yönelik baskıların sürdüğüne ilişkin bulgulara yer verildi.

Rapora göre Mart 2025'te Aksu ve Hoten bölgelerinde bazı Uygurların oruç tutmasını engellemek amacıyla Ramazan ayında çalışmaya zorlandığına ilişkin görüntüler sosyal medyada yayınlandı.

Kaşgar bölgesindeki Peyziwat (Jiashi) ilçesinin bazı yerleşimlerinde ise halktan, oruç tutmadıklarını kanıtlamak amacıyla öğle yemeği yerken kendilerini videoya çekmeleri istendiği bildirildi.

Raporda, daha önceki yıllarda oruç tuttukları gerekçesiyle bazı kişilerin hapis cezalarına çarptırıldığına ilişkin iddialar nedeniyle bölge halkının bu taleplere karşı çıkamadığı da aktarıldı.

Dini eğitim ve ibadet özgürlüğüne yönelik baskılar da dikkat çekiyor. CECC'nin raporunda, 2018 yılında Kaşgar bölgesinde iki oğluna ve bir komşusuna dini eğitim verdiği gerekçesiyle Seylihan Rozi'nin 17 yıl hapis cezasına çarptırıldığı bildirildi.

Rozi'nin oğullarına da annelerinden dini eğitim aldıkları gerekçesiyle 7 ve 10 yıl hapis cezası verildiği kaydedildi.

Doğu Türkistan'daki Müslümanların hac ibadetleri de devlet denetimine tabi tutuluyor. Bağımsız hac organizasyonlarının 2014'ten itibaren yasaklandığı belirtilirken, CECC'nin 2025 raporunda Çin İslam Cemiyeti'nin verilerine dayanılarak 2024 yılında hacca gitmek üzere kayıt yaptıran 1000'den fazla Çin vatandaşı arasında Doğu Türkistan'dan hiçbir Uygur veya başka Müslüman grubun bulunmadığı ifade edildi.

Dini kimliğin yeni nesillere aktarılması engelleniyor

Çin'in asimilasyon politikalarının önemli bir boyutunu Uygur çocukların dini ve kültürel kimliklerinden uzaklaştırılması oluşturuyor.

Dini eğitimin devlet kontrolüne alınması, çocukların bağımsız dini eğitim faaliyetlerine katılmasının kısıtlanması ve ailelerin dini değerlerini çocuklarına aktarmalarının engellenmesi, bu politikanın temel unsurları arasında yer alıyor.

Uygur çocukların devlet tarafından işletilen yatılı okullarda ailelerinden ayrı yetiştirilmesi, eğitimde Mandarin Çincesinin öne çıkarılması ve Uygur kültürünün eğitim sistemi içerisindeki yerinin daraltılması, asimilasyon kaygılarını artırıyor.

Uygurların İslami selamlaşma biçimleri, dini kıyafetleri, sakal bırakmaları, dini eğitim almaları ve geleneksel dini uygulamaları konusunda karşılaştıkları kısıtlamalar da bu sürecin diğer boyutlarını oluşturuyor.

Bu uygulamalar, dini hayatın yalnızca camiler ve din görevlileri üzerinden değil, aile ve eğitim kurumları üzerinden de dönüştürülmeye çalışıldığını ortaya koyuyor. Uygur çocukların kendi ailelerinden ve toplumsal çevrelerinden öğrendikleri dini ve kültürel değerlerin yerine devletin belirlediği ideolojik anlayışın yerleştirilmesi, asimilasyon politikasının kuşaklar arası boyutunu oluşturuyor.

BM'den insan hakları ihlalleri uyarısı

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği'nin (OHCHR) 31 Ağustos 2022'de yayınladığı Doğu Türkistan raporu, bölgede Uygurlar ve diğer ağırlıklı olarak Müslüman topluluklara yönelik uygulamaları uluslararası insan hakları hukuku çerçevesinde değerlendirdi.

Raporda, özellikle 2017'den itibaren uygulanan politikalar kapsamında keyfi ve ayrımcı gözaltı uygulamalarının gerçekleştirildiği, dini ve kültürel kimliğin ifade edilmesine yönelik ciddi kısıtlamalar getirildiği belirtildi.

Birleşmiş Milletler, bölgede gerçekleştirilen insan hakları ihlallerinin kapsamı ve niteliğinin uluslararası suçlar teşkil edebileceğine, özellikle de insanlığa karşı suçlar oluşturmuş olabileceğine ilişkin değerlendirmede bulundu.

ABD Uluslararası Din Özgürlüğü Komisyonu (USCIRF) da 2025 yıllık raporunda Çin'de din özgürlüğünün ağır biçimde kısıtlandığını bildirdi.

Raporda, Şi Cinping yönetiminin dinlerin Çinlileştirilmesi politikasını sürdürdüğü, Şubat 2024'te Doğu Türkistan'da yürürlüğe giren düzenlemelerin bu politikayı güçlendirdiği ve dini faaliyetleri nedeniyle Uygur Müslümanların hapsedilmeye devam ettiği kaydedildi.

Pekin yönetimi iddiaları reddediyor

Çin yönetimi ise Doğu Türkistan'da din özgürlüğünün güvence altında olduğunu savunuyor. Pekin, bölgedeki uygulamaların "terörizm" ve "aşırıcılıkla mücadele", "toplumsal istikrarın sağlanması" ve "yasa dışı dini faaliyetlerin önlenmesi" amacı taşıdığını ileri sürüyor.

Çin Devlet Konseyi tarafından Temmuz 2021'de yayınlanan bir beyaz kitapta, ülkede yaşayan vatandaşların dini inanç özgürlüğünün anayasal güvence altında olduğu, Müslümanların namaz kılma, Kur'an okuma, Ramazan ayında oruç tutma ve dini bayramları kutlama haklarının korunduğu savunuldu.

Çin Dışişleri Bakanlığı da camilerin yıkıldığı ve dini özgürlüklerin kısıtlandığı yönündeki iddiaları reddederek bölgede yasal dini faaliyetlerin korunduğunu ileri sürüyor.

Bununla birlikte uluslararası kuruluşların raporları, uydu görüntülerine dayanan araştırmalar ve bölgeden aktarılan tanıklıklar, Çin yönetiminin dini hayat üzerindeki denetiminin yalnızca güvenlik tedbirleriyle açıklanamayacak boyutlara ulaştığına işaret ediyor.

Doğu Türkistan'daki uygulamalar, İslam'ın resmen yasaklanmasından farklı olarak, dini hayatın bağımsız biçimde sürdürülmesinin engellenmesi ve devletin belirlediği ideolojik çerçeveye tabi kılınması üzerine kurulu bir politika ortaya koyuyor.

Camilerin fiziksel yapısından dini eğitime, ibadetlerden aile içindeki dini aktarımına kadar uzanan müdahaleler, Uygur Müslümanların dini kimliğinin toplumsal hayattaki yerini zayıflatmayı hedefliyor.

Bu yönüyle Çin'in "İslam'ın Çinlileştirilmesi" politikası, yalnızca dini kurumların yeniden düzenlenmesi değil, Uygur toplumunun dini ve kültürel kimliğinin devlet kontrolünde dönüştürülmesi sürecinin de önemli bir parçası olarak öne çıkıyor.

Kaynak: Mepa News