İran silahlarını nereden alıyor, ABD buna engel olabilir mi?

İran silahlarını nereden alıyor, ABD buna engel olabilir mi?

"İran'ın füze ve insansız hava araçlarının temelini oluşturan çift kullanımlı bileşenler çeşitli ülkelerden tedarik ediliyor."

Daniel Tester | Middle East Eye | Tercüme: Mepa News

ABD, İran'ın askeri tedarikini kesme çabalarını yoğunlaştırdı. Washington, İran'a kara yoluyla ve Hazar Denizi üzerinden silah girişini engellemeyi amaçlayan Demir Kapı Görev Gücü adlı yeni bir birim kurduğunu duyurdu.

Washington ve Tahran, sekiz ayı aşkın süredir devam eden ve küresel piyasaları çökerten savaşı sona erdirmek için müzakereler yürütüyor. Savaşın ne zaman biteceği ise hala belirsiz.

İran, silahlarının büyük bölümünü ülke içinde üretiyor. Ancak ABD'nin İran'ın güney limanlarına uygulamayı sürdürdüğü deniz ablukası, ülkenin olağan deniz ticaret güzergahlarındaki trafiği neredeyse durdururken Tahran askeri ithalat için giderek daha fazla kuzeye yöneldi.

İran'a Rusya ve Orta Asya üzerinden silah ve silah parçaları girdi. Çin'in de İran'a silah sattığına ilişkin kanıtlar artıyor.

İran'ın kendi ürettiği füze ve insansız hava araçlarında kullanılan parçaların sevkiyatının izi, ABD'nin kendisi de dahil olmak üzere İran'a karşı olan ülkelerdeki üreticilere kadar sürüldü.

ABD Merkez Komutanlığından Amiral Brad Cooper'ın Florida eyaletinin Tampa kentinde faaliyete geçirdiği 20 kişilik birimin nasıl çalışacağına dair ayrıntılar sınırlı.

Görev gücü, İran'ın ihracatını da daha fazla engellemeyi amaçlıyor. Washington, İran'ın "yasa dışı gelir kaynakları" olarak adlandırdığı gelirleri kısmak için ülkenin en çok gelir getiren ihracat kalemi olan petrole yaptırım ve abluka uyguluyor.

İşte İran'ın silahlarını nasıl temin ettiği ve ABD'nin bu tedariki kesme stratejisi hakkında bilinmesi gerekenler.

İran hangi silahları kullanıyor?

İran, Orta Doğu'nun en güçlü ordularından birine sahip. ABD ve İsrail'in şubatta Epic Fury Operasyonu'nu başlatmasından bu yana İsrail'e, Körfez ülkelerine, bölgedeki ABD üslerine ve Hürmüz Boğazı'ndaki gemilere füze ve insansız hava araçlarıyla saldırdı.

Siccil dahil İran'ın bazı füzeleri yaklaşık 2 bin kilometre menzile sahip ve en az 500 kilogram yük taşıyabiliyor. Bu menzil, Orta Doğu'nun büyük bölümünü ve Güney Avrupa'nın bazı kesimlerini kapsıyor.

İran'ın silah stokunun büyüklüğü bilinmiyor, ancak savaş stokun boyutu hakkında bir fikir verdi.

ABD, İsrail ve diğer bazı ülkelerin aksine İran'ın nükleer silahı yok. Ancak ülkenin nükleer hedefleri uzun süredir tartışma konusu. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı müfettişleri, İran'ın sivil kullanım için gereken düzeyin çok üzerinde zenginleştirilmiş uranyum stoklarına sahip olduğunu söylüyor. Bu durum, muhtemel bir silah programına işaret ediyor.

Tahran hangi askeri malzemelere ihtiyaç duyuyor?

Nükleer programı nedeniyle ABD yaptırımları ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin silah ambargolarıyla karşı karşıya olan İran, silahlarının büyük bölümünü ülke içinde üretiyor.

Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsünde kıdemli araştırmacı olan Pieter Wezeman, Middle East Eye'a, "İran, yıllar içinde kendisine uygulanan silah ambargoları karşısında, silah tedarikini güvenceye almanın en iyi yolunun kendi silah sanayisini ayakta tutmak olduğunun farkında" dedi.

İran'ın yerli silah sanayisi büyük ölçüde füzelere ve insansız hava araçlarına odaklandı. Bu alandaki ilerleme, İran'ın zaman zaman ithalatla takviye ettiği savaş uçakları ve kara kuvvetleri teçhizatı gibi diğer askeri teknolojilerdeki gelişimin çok önüne geçti.

Ancak Tahran, füzeleri ve insansız hava araçları için motor, mikroçip ve yarı iletken gibi karmaşık bileşenleri üretemediğinden ithalata başvuruyor.

Sivil amaçlarla da kullanılabilen ve "çift kullanımlı" ürün olarak sınıflandırılan bu parçaları, Kuzey Amerika, Avrupa ve Doğu Asya'da yalnızca bir avuç ülke üretiyor.

Rusya İran'a silah satıyor mu?

Rusya, onlarca yıldır İran'ın silah ticaretindeki başlıca ortağı. Bu ilişki, Sovyet dönemine ve 1979 İran Devrimi'nin ardından Tahran ile Moskova'nın her ikisinin de tecrit altında olduğu yıllara uzanıyor.

Birbirinden yalnızca Hazar Denizi'yle ayrılan iki ülke arasındaki silah ticaretinin tam boyutu belirsiz. Ancak Tahran son aylarda yapılan anlaşmalar hakkında açık konuştu. Ordu sözcüsü Muhammed Ekreminiya, 31 Ekim'de İran'ın sayısı açıklanmayan Rus yapımı Su-35 savaş uçakları satın aldığını söyledi. Uçakların ABD ve İsrail'le savaş sona erdikten sonra teslim edilmesinin beklendiğini ekledi.

Rusya'nın 2023'te İran'a altı Yak-130 jeti satmayı kabul ettiğine ve 2027 ile 2029 arasında teslim edilmek üzere omuzdan ateşlenen binlerce gelişmiş füzenin satışı için de anlaşmaya vardığına ilişkin kanıtlar var.

Wezeman, bu satışların İran'ın kendi silah üretiminin yanında çok küçük kaldığını vurguladı.

Örneğin Moskova, 2024 ve 2025'te Tahran'a helikopterlere monte edilen 90 füze fırlatıcısı satmak üzere anlaşma yaptı.

Ancak Wezeman, "Bunlar bir taarruz helikopterine takabileceğiniz, nispeten önemsiz, kısa menzilli birkaç füzeden ibaret. İran muhtemelen o helikopteri uçurmaya cesaret edemez. Helikopter ABD veya İsrail tarafından çoktan imha edilmiş de olabilir. Bu, İran'ın hala yurt dışından bazı silahlar aldığını gösteriyor. Ancak görebildiğimiz kadarıyla bunların sayısı çok az ve İran'ın sahaya sürdüğü insansız hava araçlarıyla füzelerin sayısı yanında yok denecek kadar az." dedi.

Hazar Denizi üzerinden ters yönde de silah sevkiyatı yapıldı. Rusya, Ukrayna'ya karşı savaşında İran silahlarını kullanıyor.

Bunlar arasında İran'ın 2022 ve 2023'te Rusya'ya sattığı Şahid saldırı tipi insansız hava araçları ve Fetih-360 balistik füzeleri var.

Çin Tahran'a silah satıyor mu?

İran'ın en büyük ticaret ortağı olan Çin'in uzun süredir İran'a silah sağladığı düşünülüyor. İki ülkenin ilişkileri dostane olsa da Pekin, Tahran'la ilişkileriyle, İran'ın savaş sırasında hedef aldığı Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) dahil bölgedeki diğer ülkelerle ilişkileri arasında denge kuruyor.

Satışlar mevcut çatışmalardan önceye uzanıyor. Middle East Eye, Temmuz 2025'te sevkiyatlar hakkında bilgilendirilen bir Arap yetkiliye dayandırdığı özel haberinde, Çin'in bir önceki ay İsrail'le 12 gün süren savaşın ardından İran'a karadan havaya füze bataryaları gönderdiğini ortaya çıkardı.

24 Şubat'ta ABD mevcut savaş öncesinde kuvvetlerini İran çevresinde konuşlandırırken Reuters, görüşmelerden haberdar altı kaynağa dayanarak İran'ın Çin'den gemisavar seyir füzeleri almaya hazırlandığını bildirdi.

MEE'ye adlarının açıklanmaması koşuluyla konuşan bölgedeki istihbarat yetkilileri, Çin'in Tahran'a daha çok kamikaze dron olarak bilinen gezici mühimmat da gönderdiğini söyledi.

Ardından temmuzda, İran ile ABD arasındaki kısa ömürlü ateşkes sırasında Reuters, 60 ila 70 milyon dolarlık anlaşmadan haberdar üç kaynağa dayanarak Tahran'ın Hong Kong merkezli bir aracı üzerinden Çin yapımı 400'e kadar omuzdan ateşlemeli hava savunma füzesi fırlatıcısı (MANPADS) alacağını bildirdi.

Bu satışların hiçbirinin gerçekleştiği bağımsız kaynaklarca doğrulanamadı. Çin bu satışları sık sık yalanlıyor. Satışlara dahil olması, Çin açısından BM'nin İran'a yönelik silah ambargosunu ihlal etme riski taşıyor.

MANPADS satışına ilişkin haberlere yanıt veren ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping'in kendisine Çin'in savaşa katılmayacağı yönünde güvence verdiğini belirterek anlaşmanın "şaşırtıcı olacağını" söyledi. Bu sözler, yalnızca bir ay önce, haziranda İran'a Çin yapımı MANPADS satışı konusunda kaygılarını dile getiren ABD Dışişleri Bakanlığının açıklamalarıyla çelişiyor gibi görünüyordu.

ABD ayrıca Çin'i, İran'a füze ve insansız hava aracı üretmek için gereken teknolojiyi ve malzemeleri satmakla eleştirdi. Bunlar arasında çip üretim teknolojisi ve roket yakıtlarının temel öncül kimyasalı olan sodyum perklorat gibi çift kullanımlı bileşenler var.

Tahran ile Pekin arasındaki ilişkinin merkezinde, Çin'in uzun süredir İran petrolünün başlıca alıcısı olması yatıyor. Çin, ABD yaptırımları nedeniyle bu petrolü gizlice ve çok düşük fiyatlarla satın alıyor.

Bu satışlar, Batı'nın hakim olduğu uluslararası finans sisteminden tecrit edilen Tahran için ekonomik bir can simidi oldu. Ancak ABD'nin nisandan bu yana İran'ın güney kıyılarına uyguladığı deniz ablukası satışları fiilen durdurdu.

İran silah parçalarını başka nasıl temin ediyor?

İran'ın füze ve insansız hava araçlarının temelini oluşturan çift kullanımlı bileşenler çeşitli ülkelerden tedarik ediliyor.

Bazıları ABD'de üretilen ucuz devre kartları, onlarca ülkeye yayılan karmaşık ve şeffaf olmayan bir aracı ağı üzerinden temin ediliyor. Bu ağda BAE gibi İran'a hasım ülkelerde bulunan şirketler de yer alıyor.

İran silahlarında tespit edilen ya da ticaret verilerinden belirlenen bileşenlerin izi Japonya, Almanya ve diğer AB ülkelerine kadar sürüldü. Bu ürünler çoğu zaman sivil kullanım görüntüsü altında ithal ediliyor. Aracı zinciri, nihai alıcının İran Savunma Bakanlığı olduğunu gizliyor.

Bazı durumlarda ise karmaşık tedarik zincirleri ve eksik gümrük verileri, elektronik bileşenlerin ve diğer çift kullanımlı ürünlerin İran'a nasıl ulaştığının tam olarak anlaşılmasını zorlaştırıyor.

Ancak Kafkasya, Türkmenistan ve Orta Asya'nın diğer bölgelerinden geçen kara güzergahlarının yanı sıra hava yoluyla yapılan teslimatların ve Hazar Denizi'ndeki yük taşımacılığının da bu sevkiyatlarda rol oynadığına ilişkin kanıtlar var.

ABD ve İsrail bu ticareti durdurmak için şimdiye kadar ne yaptı?

ABD, İran limanlarını abluka altına almanın yanı sıra sınır trafiğini kısıtlamaları için İran'ın kara sınırı bulunan yedi komşusuna da baskı yaptı: Irak, Türkiye, Ermenistan, Azerbaycan, Türkmenistan, Afganistan ve Pakistan.

New York Times'ın görüşmelerden haberdar diplomatlara dayandırdığı haberine göre Washington, son haftalarda Irak'tan İran'la olan 1600 kilometrelik sınırındaki denetimleri sıkılaştırmasını istedi.

Pakistan, geçen ay iki sınır kapısında İran'la ticareti durdurarak benzer bir baskıya boyun eğmiş göründü. Bu karar, kara yolundaki araçların mahsur kalmasına yol açtı.

ABD, İran içindeki kara ulaşım güzergahlarını da hedef aldı. Temmuzda İran'ın kuzeydoğusundaki Gülistan vilayetinde, ülkeyi Türkmenistan'a bağlayan demir yolu hattı üzerindeki ücra bir köprüyü bombaladı. İran, köprüyü günler sonra yeniden inşa ettiğini öne sürdü.

Hazar Denizi'nde ise İsrail martta Bender Anzali Limanı'nı vurdu. Ukrayna da Rusya'nın savaşındaki rolünü gerekçe göstererek temmuzda İran ile Rusya arasında seyreden bir İran tankerini vurdu.

ABD'nin İran'a silah satışlarını durdurmasını ne engelleyebilir?

Yarı iletkenler gibi çok çeşitli amaçlarla kullanılan çift kullanımlı ürünler, çocuk oyuncaklarından füzelere kadar pek çok üründeki elektronik sistemlerde yer alıyor. Bu bileşenlerin izini sürmek son derece zor.

Tedarik zincirlerini inceleme konusunda uzmanlaşmış Heimdall şirketinin CEO'su Damien Spleeters, Middle East Eye'a, "Üreticiler, ürünleri birkaç aracının elinden geçtikten sonra nihai kullanıcıyı belirlemekte çoğu zaman zorlanıyor" dedi.

Spleeters, İran'ın komşularıyla iş birliğinin "görev gücünün bu ülkelerin sınırları üzerinden yapılan amaç dışı sevkiyatları kısıtlamadaki başarısı için belirleyici olacağını" söyledi.

Ancak Marmara Üniversitesi Orta Doğu ve İslam Ülkeleri Araştırmaları Enstitüsünde öğretim üyesi olan Serhan Afacan, Middle East Eye'a, ABD'nin İran'ın bütün komşularını bu ülkeyle ticareti kesmeye ikna edecek nüfuza sahip olmadığını söyledi.

Afacan, "Yeni görev gücü, ABD'nin baskısını fiilen savaş sırasında bilinçli olarak tarafsız kalan ülkelere de yayıyor. Bu ülkelerin, özellikle de böyle bir adım Tahran'la ilişkilerini tehlikeye atabilecekse, bu tutumdan vazgeçmek için pek az nedeni var." dedi.

İran ile Pakistan arasında geniş çaplı ticaret yapılıyor. Pakistan, iki ülke arasındaki sınırın kolay geçilebilen kesimlerinden karaborsa yoluyla ithal edilen İran benzini ve motorinine giderek daha bağımlı hale geldi. İslamabad ayrıca kendisini Tahran ile Washington arasında tarafsız bir arabulucu olarak konumlandırmaya çalıştı.

"Demir Kapı girişimine aktif olarak katılmak İslamabad'ın arabulucu olarak güvenilirliğini zedeler" diyen Afacan, bu nedenle Pakistan'ın "İran'ın ekonomik tecridini derinleştirmek üzere tasarlanmış bir kampanyaya doğrudan dahil olmaktan kaçınmak için güçlü nedenleri olduğunu" ekledi.

Irak, elektrik üretiminde kullandığı doğal gazın büyük bölümünü İran'dan ithal ediyor. Tahran'ın olası tepkisi ve ülke içindeki kamuoyu tepkisi nedeniyle, ABD'nin iki sınır kapısı dışındaki bütün kapıları kapatma talebini şimdiye dek reddetti.

Washington, 2021'de ABD'yi çekilmeye zorlayan ve Afganistan'ın sınırları üzerinde sınırlı kontrole sahip olan Taliban'ı da ihracat denetimlerini sıkılaştırmaya ikna edemeyecek.

İran'ın silah trafiğinin önemli güzergahlarından biri olan Hazar Denizi'nde ABD'nin askeri varlığı yok. 2018 tarihli bir anlaşma, Hazar'a kıyısı olmayan ülkelerin bölgede askeri operasyon düzenlemesini yasaklıyor.

Afacan, Hazar'a kıyısı olan diğer ülkeler gibi Azerbaycan'ın da denizdeki trafiğin denetlenmesi meselesine ihtiyatla yaklaştığını söyledi.

"Azerbaycan'ın Washington'la ilişkilerini sürdürmekte çıkarı var" diyen Afacan, "Ancak Hazar'daki yerleşik hukuki düzeni zayıflatabilecek veya İran'la ilişkilerini gereksiz yere gerebilecek adımlardan kaçınmak için de güçlü nedenleri var" diye ekledi.

Hazar'da askeri varlık oluşturma girişimi özellikle Moskova'nın tepkisini çeker. Wezeman, "Rusya Hazar Denizi'ni kendi arka bahçesi olarak görüyor. Bu yüzden ABD'nin orada gemilere çıkmaya çalışacağı bir operasyon düzenlemesini hiç olası görmüyorum. Doğrudan Rusya'dan gelen gemiler için bu kesinlikle söz konusu değil" dedi.

Wezeman, Demir Kapı'nın İran'ın cephaneliğine kayda değer bir zarar vereceğinden de şüpheli. Silah tedarikini engellemek için çabalar zaten sürerken, "Görebildiğim kadarıyla 20 ek personel pek bir şey değiştirmeyecek" dedi.

İran, Rusya ve Çin Demir Kapı hakkında ne dedi?

İran, ABD'nin yeni görev gücünü ciddiye almadı. İran Devrim Muhafızları Sözcüsü Hüseyin Muhibbi, 8 Kasım'da, "Demir Kapı planı bir laf oyunundan ibaret" dedi.

"Amerikalılar bu yaklaşımla ağır ekonomik baskı uygulayarak İran ekonomisini çökertme hedeflerine ulaşamaz" diyen Muhibbi, savaşın başında Washington'ın İran ekonomisinin iki hafta içinde çökeceğini öngördüğünü hatırlattı.

İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi, 10 Kasım'da Rusya'nın İran büyükelçisiyle, kendi ifadesiyle, "ABD'nin tek taraflı adımlarına nasıl karşı koyulacağını ve sözde Demir Kapı planını" görüşmek üzere bir araya geldi.

Garibabadi daha sonra, "Tahran ve Moskova, ortak tehditler karşısında koordinasyon ve iş birliğinin gerekliliğini vurguluyor" dedi.

Ertesi gün Rusya Dışişleri Bakanlığı sözcüsü, Moskova'nın "İranlı yetkililerin tutumuna tam destek" verdiğini açıkladı. Bakanlık, ABD'nin yeni görev gücü hakkında, "Gerilimi tırmandıran ve kışkırtıcı nitelikteki bu son adımı, uluslararası hukuk normlarının açık bir ihlali olarak görüyoruz" dedi.

Çin, ABD'nin planları hakkında yorum yapmadı.

facebook.png

Etiketler :
HABERE YORUM KAT
UYARI: Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Mepa News, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Her bir yorum 600 karakterle (boşluklu) sınırlıdır.