İslam dünyasında gençlerin dinle ilişkisi nasıl?

İslam dünyasında gençlerin dinle ilişkisi nasıl?

İslam ülkelerinde gençlerin dinle ilişkisi dönüşüyor. Araştırmalar, bazı ülkelerde sekülerleşmenin ve inançsızlığın arttığını, bazılarında ise dini bağlılığın güçlendiğini ortaya koyuyor.

İslam ülkelerinde genç kuşakların dini aidiyeti ve inanç pratikleri dönüşüm geçiriyor. Bazı araştırmalar gençler arasında sekülerleşme ve din dışı kimliklerin yaygınlaştığını gösterirken, diğerleri özellikle kriz dönemlerinde dini bağlılığın yeniden güçlendiğine işaret ediyor.

Veriler, gençlerin bir bölümünün inançtan uzaklaştığını, bir bölümünün ise dini kimliğini koruyarak daha bireysel bir yaşam biçimine yöneldiğini ortaya koyuyor.

Dünya genelinde toplumsal ve kültürel dönüşümün hızlandığı bir dönemde genç kuşakların dinle ilişkisi de değişiyor. İslam dünyasında uzun yıllar boyunca toplumsal kimliğin ve gündelik hayatın merkezinde yer alan dini aidiyet, özellikle gençler arasında farklı biçimlerde yorumlanmaya başlanıyor.

Bazı gençler kendilerini Müslüman olarak tanımlamaya devam etse de ibadetleri ve dini kuralları gündelik yaşamlarında daha az belirleyici hale geliyor. Diğer bir kesim ise doğrudan deizm, agnostisizm ve ateizm gibi din dışı veya geleneksel din anlayışının dışında kalan inanç biçimlerine yöneliyor.

Bu dönüşümün boyutlarını anlamak için son yıllarda yapılan araştırmalar, gençlerin dini kimlikleri ile inanç ve ibadet pratikleri arasındaki farkın giderek daha fazla dikkate alınması gerektiğini gösteriyor.

Arap ülkelerinde gençler arasında dini bağlılık azalıyor mu?

Ortadoğu ve Kuzey Afrika'da kamuoyu araştırmaları yürüten Arab Barometer'in farklı yıllarda gerçekleştirdiği anketler, gençlerin dini aidiyetindeki değişimi ortaya koyan önemli veriler sunuyor.

Kurumun 2018-2019 döneminde 11 Arap ülkesinde 25 binden fazla kişiyle gerçekleştirdiği araştırmaya göre, incelenen ülkelerin tamamında 30 yaş altındaki gençlerin yarısından azı kendisini "dindar" olarak tanımladı.

Araştırmada kendisini dindar olarak tanımlayan gençlerin oranı Cezayir'de yüzde 15, Tunus'ta yüzde 16, Libya'da yüzde 18, Ürdün'de yüzde 22, Lübnan'da yüzde 23 ve Fas'ta yüzde 24 olarak ölçüldü. Bu oran Filistin'de yüzde 28, Sudan'da yüzde 32, Yemen'de yüzde 33, Mısır'da yüzde 36 ve Irak'ta yüzde 42 seviyesindeydi.

Aynı araştırma döneminde kendisini "dindar olmayan" olarak tanımlayan 18-29 yaş grubundaki gençlerin oranı Tunus'ta yüzde 46'ya, Libya'da yüzde 36'ya, Cezayir'de yüzde 24'e, Fas'ta yüzde 22'ye ve Mısır'da yüzde 18'e ulaştı.

2012-2014 dönemiyle karşılaştırıldığında, dindar olmadığını belirten gençlerin oranı Tunus'ta 24, Libya'da 18, Fas'ta 18, Mısır'da 15 ve Cezayir'de 11 puan yükselmişti.

Bu veriler, özellikle 2010'lu yıllarda Arap ülkelerindeki genç kuşaklar arasında dini aidiyetin zayıfladığına ilişkin önemli bir gösterge olarak değerlendiriliyor.

Ancak aynı araştırma kuruluşunun 2021-2022 döneminde gerçekleştirdiği sonraki anketler, bu eğilimin tersine döndüğünü gösterdi. Tunus'ta kendisini dindar olmayan olarak tanımlayan gençlerin oranı önceki araştırmaya kıyasla 15 puan, Fas ve Mısır'da 12'şer puan, Ürdün'de sekiz, Cezayir'de yedi ve Filistin'de beş puan geriledi.

Arab Barometer, aynı dönemde gençlerin dini metinlerle ilişkisinde de artış gözlemledi. Kur'an veya İncil'i her gün ya da çoğu zaman okuduğunu veya dinlediğini belirten gençlerin oranı Tunus'ta 22, Fas'ta 18, Cezayir'de 13 puan yükseldi.

Bu sonuçlar, Arap ülkelerinde gençlerin dini aidiyetinin sürekli ve kesintisiz biçimde azalmadığını, siyasi ve toplumsal gelişmelerden etkilenerek dönemsel değişimler gösterdiğini ortaya koydu.

11 Arap ülkesini kapsayan araştırma: Hem dindarlar hem de seküler kesim büyüyor

2025 yılında International Journal of Comparative Sociology dergisinde yayınlanan Arman Azedi imzalı akademik çalışma, Arap toplumlarındaki dini dönüşüme ilişkin daha kapsamlı bir değerlendirme sunuyor.

Arab Barometer'in 2010-2022 döneminde 11 Arap ülkesinde gerçekleştirdiği araştırmaların verilerini inceleyen çalışma, dini bağlılığın yalnızca azalma veya artış üzerinden açıklanamayacağını ortaya koyuyor.

Araştırmaya göre, incelenen ülkelerde kendisini "dindar" olarak tanımlayanların oranı ilk ve son araştırma dönemleri arasında yüzde 35,1'den yüzde 42'ye yükseldi. Buna karşılık kendisini "dindar olmayan" olarak tanımlayanların oranı da yüzde 8,2'den yüzde 10,6'ya çıktı.

Aynı dönemde kendisini "bir ölçüde dindar" olarak tanımlayanların oranı ise yüzde 56,7'den yüzde 47,5'e geriledi.

Araştırmacı bu tabloyu "dini kutuplaşma" olarak tanımlıyor. Buna göre Arap ülkelerinde bir kesim daha güçlü bir dini bağlılık geliştirirken, diğer bir kesim dini aidiyetini zayıflatıyor. İki uçtaki gruplar büyürken kendisini orta düzeyde dindar olarak tanımlayan kesim daralıyor.

Çalışma, 11 ülkenin tamamında aynı eğilimin görülmediğini de ortaya koyuyor. Cezayir, Ürdün ve Sudan'da dini bağlılığın güçlendiğine ilişkin bulgular elde edilirken, Libya'da belirgin bir gerileme tespit edildi. Mısır, Irak, Fas ve Tunus'ta ise hem dindar hem de dindar olmayan kesimlerin büyüdüğü bir kutuplaşma eğilimi görüldü.

Araştırmanın genç kuşaklara ilişkin bulguları da dikkat çekici. 2012-2019 döneminde dini bağlılıktaki gerilemenin özellikle erkekler ve gençler arasında yoğunlaştığı belirlendi. COVID-19 salgını sırasında dini bağlılıkta yaşanan artışın ardından, salgının etkilerinin azalmasıyla birlikte düşüş yeniden başladı.

Araştırmacıya göre, kişisel dindarlık ile İslam'ın devlet yönetimindeki rolüne ilişkin tutumlar da birbirinden farklı seyrediyor. Bazı ülkelerde kişisel dini bağlılık gerilerken İslam'ın yönetimde etkili olması gerektiğini düşünenlerin oranı aynı yönde değişmedi.

Bu bulgu, gençlerin veya toplumun dini pratiklerden uzaklaşmasının mutlaka İslam'ın toplumsal ve siyasi hayattaki rolünü reddettikleri anlamına gelmediğini gösteriyor.

Türkiye'de gençlerin inanç ve ibadet anlayışı

Gençlerin dini aidiyetindeki dönüşüm Türkiye'de de tartışılan konular arasında yer alıyor. Son yıllarda özellikle üniversite öğrencileri arasında deizm, ateizm ve agnostisizm gibi kavramların daha fazla gündeme gelmesi, bu alanda çeşitli araştırmaların yapılmasına yol açtı.

2025 yılında CORE Araştırma Enstitüsü ve CATS Network tarafından yayınlanan, Türkiye'de 18-29 yaş grubundaki gençlerin değerlerini inceleyen araştırma bu açıdan dikkat çekici sonuçlar içeriyor.

Mart 2025'te Türkiye'nin 12 ilinde 2 bin 401 gençle yüz yüze gerçekleştirilen araştırmaya göre, katılımcıların yüzde 81,5'i Allah'a inandığını belirtti. Yüzde 11,3'lük kesim şüpheci veya agnostik, yüzde 7,2'lik kesim ise inançsız olarak tanımlandı.

Araştırmanın değerlendirmesinde, gençlerin önemli bir bölümünün inancını koruduğu ancak dini yaşamı daha kişisel ve bireysel biçimde yorumladığı ifade edildi. Gençlerin dinin siyasallaştırılmasına mesafeli durduğu, inanç ile siyasi temsil arasına belirgin bir ayrım koyduğu belirtildi.

Bu sonuçlar, gençler arasında doğrudan inançsızlığa yönelişin toplumdaki tartışmalarda zaman zaman ileri sürüldüğü kadar yaygın olmadığını gösteriyor. Bununla birlikte, inanç sahibi olmak ile dini yükümlülükleri yerine getirmek arasındaki mesafenin açıldığına işaret ediyor.

Türkiye'de dindarlık eğilimini uzun dönemli olarak inceleyen KONDA araştırmalarında da benzer bir değişim görülüyor. Araştırma sonuçlarına göre kendisini "dindar" olarak tanımlayanların oranı 2008'de yüzde 55 iken 2025'te yüzde 46'ya geriledi. Kendini "ateist veya inançsız" olarak tanımlayanların oranı ise aynı dönemde yüzde 2'den yüzde 8'e yükseldi.

Ancak bu verilerin Türkiye'deki bütün yaş gruplarını kapsadığı, yalnızca gençlere ait olmadığı belirtilmeli. Dolayısıyla söz konusu artış doğrudan gençler arasındaki ateizm oranı olarak yorumlanamaz.

Türkiye'deki gençlerin dini yönelimlerini inceleyen akademik çalışmalar da inanç ve pratik arasındaki farklılaşmaya dikkat çekiyor. 2024 yılında yayınlanan bir araştırma, gençlerin önemli bölümünün Allah'ın varlığına ve dini değerlere inandığını, ancak bazı gençlerin deizm, agnostisizm ve ateizm gibi inanç biçimlerine yöneldiğini ortaya koyuyor.

Gençler neden dini kurumlara ve geleneksel din anlayışına mesafe koyuyor?

Araştırmalar, gençlerin dinle ilişkilerindeki değişimin yalnızca inanç düzeyindeki sorgulamalardan ibaret olmadığını gösteriyor. Aile, eğitim, siyaset, ekonomik koşullar, sosyal medya ve küresel kültürle kurulan ilişki de bu dönüşümde etkili olabiliyor.

Türkiye'de din dışı inançlara yönelen bireylerin gerekçelerini inceleyen 2025 tarihli bir araştırmada, 18 kişiyle yapılan derinlemesine görüşmelerin ardından 539 kişilik bir örneklem üzerinden değerlendirme gerçekleştirildi. Araştırmada dini kimlikten uzaklaşma gerekçeleri arasında siyasi faktörler, dini kurum ve temsilcilerin tutumları, kötülük ve adaletsizlik problemi, bilimsel gelişmeler, eğitim, internet ve sosyal medyanın etkisi ile dini metinlere yönelik sorgulamalar öne çıktı.

Bu çalışma Türkiye'deki bütün gençlerin eğilimlerini temsil etmiyor. Ancak dini aidiyetini değiştiren bireylerin bu kararı hangi toplumsal ve düşünsel etkenlerle ilişkilendirdiğine dair önemli ipuçları sunuyor.

Öte yandan dijital iletişim araçları, gençlerin farklı dini yorumlarla ve dünya görüşleriyle daha erken yaşlarda karşılaşmasına imkân tanıyor. Geleneksel olarak aile, okul, cami ve yakın çevre üzerinden şekillenen dini sosyalleşme süreci, artık sosyal medya ve internet üzerinden edinilen bilgilerle de biçimleniyor.

Bu durum, gençlerin dini bilgiyi yalnızca ailelerinden veya dini otoritelerden edinmek yerine farklı kaynaklarla karşılaştırmasına yol açıyor. Geleneksel otoritelerin sorgulanması, bazı gençlerde daha bilinçli bir dini arayışa, bazılarında ise dini kurumlara ve inanç esaslarına mesafeli bir tutuma dönüşebiliyor.

Burada modernleşme, şehirleşme, bireyselleşme ve küresel kültürün etkilerinden söz etmek mümkün. Ancak bu faktörlerin her ülkede aynı sonucu doğurduğunu veya gençlerin dinden uzaklaşmasının tek sebebinin modern hayat olduğunu söylemek için yeterli veri bulunmuyor.

Gençler dinden uzaklaşıyor mu, yoksa dini kimliklerini yeniden mi tanımlıyor?

Araştırmaların ortaya koyduğu tablo, İslam dünyasında gençlerin dini aidiyetinin tek yönlü bir değişim geçirmediğini gösteriyor.

Bazı ülkelerde gençler arasında dindarlık gerilerken, bazı ülkelerde dini bağlılık güçleniyor. Bir başka kesimde ise inanç korunmasına rağmen dini pratikler ve geleneksel otoritelere bağlılık azalıyor.

Bununla birlikte, özellikle 2010'lu yıllarda Arap ülkelerinde gençlerin dini bağlılığının zayıfladığına ilişkin veriler bulunuyor.

2020'li yılların başında görülen geçici toparlanmanın ardından dini bağlılıktaki düşüşün yeniden başlaması da bu dönüşümün devam ettiğine işaret ediyor.

Burada önemli olan bir diğer nokta, gençlerin kendilerini Müslüman olarak tanımlamaya devam etmeleri ile İslam'ın hayatlarının merkezinde bulunması arasındaki fark. Dini kimliğin kültürel ve ailevi bir aidiyet olarak korunması, ibadetlerin ve dini kuralların gündelik yaşamda belirleyici olmaya devam ettiği anlamına gelmiyor.

Bu nedenle İslam dünyasındaki genç kuşakların tamamının dinden uzaklaştığını söylemek doğru değil.

Ancak dini hayatın bazı kesimlerde daha bireysel, seçici ve gündelik yaşamdan bağımsız bir alana çekildiğine ilişkin işaretler giderek belirginleşiyor.

Ortaya çıkan temel soru ise şu: İslam dünyasının gençleri, modern dünyanın sunduğu yaşam biçimleriyle birlikte dini kimliklerini yeniden mi şekillendiriyor, yoksa zamanla dinin hayatlarındaki belirleyici rolünü kaybettiği daha seküler bir toplumsal yapıya mı yöneliyor?

Kaynak: Mepa News

mobil.png

HABERE YORUM KAT
UYARI: Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Mepa News, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Her bir yorum 600 karakterle (boşluklu) sınırlıdır.
2 Yorum