Küresel sisteme bağımlılık ve iktidar kaygısı: İslam ülkeleri Gazze konusunda neden etkisiz?

Küresel sisteme bağımlılık ve iktidar kaygısı: İslam ülkeleri Gazze konusunda neden etkisiz?

İslam ülkeleri yönetimleri ekonomik kaynaklarına ve diplomatik nüfuzlarına rağmen İsrail üzerinde etkili bir baskı oluşturamadı. Ortak siyasi irade eksikliği, ABD'ye bağımlılık ve bölgesel çıkarlar bu etkisizliğin temel nedenleri arasında.

Halid Abdurrahman ve Muhammed Enes Öztürk | Mepa News

İslam ülkeleri yönetimleri, ekonomik kaynaklarına, enerji güçlerine ve diplomatik nüfuzlarına rağmen İsrail'in Gazze'deki politikalarını değiştirecek ortak bir baskı oluşturamadı.

Batı merkezli ekonomik sisteme bağımlılık, ABD ile güvenlik ilişkileri, yabancı sermayeyi kaybetme endişesi ve iktidarların kendi siyasi devamlılıklarını öncelemesi bu etkisizliğin temel nedenleri arasında öne çıkıyor.

İsrail'in Gazze'deki soykırım savaşı, bölgedeki Müslüman ülkelerin siyasi ve diplomatik kapasitesini bir kez daha tartışmaya açtı. Aradan geçen yıllara, on binlerce sivilin katledilmesine, geniş çaplı yıkıma ve ağır insani koşullara rağmen İsrail'in askeri politikalarını değiştirmeye yönelik etkili ve ortak bir bölgesel baskı oluşturulamadı.

Müslüman ülkelerin açıklamaları, arabuluculuk girişimleri ve insani yardım faaliyetleri sürerken, Gazze'deki gelişmeler üzerinde belirleyici bir güç ortaya konulamadı.

Bu tablo, yalnızca İsrail'in askeri üstünlüğüyle veya Müslüman ülkeler arasındaki siyasi anlaşmazlıklarla açıklanabilecek bir durum değil. Türkiye, Suudi Arabistan, Mısır, Katar, Pakistan, Endonezya ve diğer Müslüman ülkeler, nüfusları, ekonomik büyüklükleri, enerji kaynakları, diplomatik ilişkileri ve bölgesel konumları bakımından önemli imkânlara sahip. Ancak bu imkânlar, İsrail'in politikalarını değiştirebilecek ortak bir siyasi iradeye dönüştürülemiyor.

Bu etkisizliğin arka planında, söz konusu ülkelerin önemli bölümünün mevcut küresel ekonomik ve güvenlik düzeniyle kurduğu ilişkiler de bulunuyor. Batı pazarlarına erişim, uluslararası finans sistemine entegrasyon, yabancı yatırımlar, silah tedariki ve ABD'nin güvenlik şemsiyesi, birçok hükümet açısından yalnızca dış politika unsurları değil, aynı zamanda ekonomik ve siyasi istikrarın temel parçaları haline gelmiş durumda.

Ortak siyasi irade eksikliği

İslam ülkelerinin Gazze konusunda ortak hareket edememesinin başlıca nedenlerinden biri, dış politika önceliklerinin ve bölgesel çıkarlarının birbirinden farklı olması. Bazı ülkeler güvenliklerini ABD ile kurdukları askeri ve siyasi ilişkilere dayandırırken bazıları ekonomik kalkınmayı, yabancı yatırımları ve uluslararası ticaret bağlantılarını önceliklendiriyor. Bölgesel rekabetler ve ülkeler arasındaki güvensizlik de ortak karar alınmasını zorlaştırıyor.

Bu nedenle Gazze konusunda ortak açıklamalar yapılabilse de bu açıklamaların somut yaptırımlara veya koordineli bir baskı politikasına dönüşmesi mümkün olmuyor. İsrail'e yönelik ekonomik yaptırımlar, ticari ilişkilerin sınırlandırılması, diplomatik ilişkilerin kesilmesi veya uluslararası platformlarda ortak hukuki girişimlerin güçlendirilmesi gibi seçenekler, ülkelerin büyük bölümünde siyasi gündemin merkezine yerleşmiyor.

Middle East Council on Global Affairs tarafından yayınlanan değerlendirmelerde de Arap ülkelerinin Gazze politikası, büyük ölçüde ateşkes çağrıları, diplomatik açıklamalar ve sınırlı insani girişimlerle tanımlanıyor.

Kuruluşun analizlerinde, bazı Latin Amerika ülkelerinin İsrail'le diplomatik ilişkilerini kesmesine karşın Arap ülkelerinin benzer adımlardan kaçındığı, yaptırım ve ekonomik ilişkileri kısıtlama seçeneklerinin de kullanılmadığı vurgulanıyor.

Küresel ekonomik sisteme bağımlılık

İslam ülkelerinin İsrail karşısında etkili bir baskı kuramamasının en önemli yapısal nedenlerinden biri, mevcut küresel ekonomik düzenle kurdukları ilişkiler.

Özellikle Körfez ülkeleri, Mısır, Ürdün ve Türkiye gibi ülkelerin ekonomileri, uluslararası ticaret, Batı pazarları, yabancı sermaye, finansal akışlar ve küresel yatırım ağlarıyla güçlü biçimde bağlantılı.

Bu ülkelerin ekonomik büyüme modelleri büyük ölçüde uluslararası sermayeyi çekmeye, yatırımcı güvenini korumaya, finansal piyasalara erişimi sürdürmeye ve küresel ticaret ağlarının parçası olmaya dayanıyor.

Körfez ülkeleri açısından petrol ve doğal gaz gelirlerinin uluslararası piyasalarda değerlendirilmesi, egemen varlık fonlarının küresel yatırımları ve ülkelerin finans, turizm, teknoloji ve lojistik merkezlerine dönüşme hedefleri bu bağımlılığı daha görünür hale getiriyor.

Özellikle Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar gibi ülkeler, ekonomilerini enerji gelirlerine bağımlılıktan kurtarmak ve uluslararası sermaye için cazip merkezler haline getirmek istiyor. Bu hedeflerin gerçekleşmesi ise bölgesel istikrarın korunmasına, küresel yatırımcıların güveninin sürmesine ve büyük ekonomik güçlerle ilişkilerin zarar görmemesine bağlı.

Bu noktada İsrail'e karşı kapsamlı ekonomik veya diplomatik yaptırımlar uygulanması, yalnızca dış politika tercihi olarak değerlendirilmiyor. Böyle bir adımın ABD ve Avrupa ile ilişkileri, savunma anlaşmalarını, yatırım akışlarını ve finansal işbirliğini etkileyebileceği düşünülüyor. Hükümetler, Gazze konusunda daha sert bir tutum almanın doğurabileceği ekonomik maliyetleri ve kendi kalkınma programlarına olası etkilerini de hesaba katıyor.

Middle East Council on Global Affairs'in 2025 tarihli değerlendirmesi bu çelişkiye dikkat çekiyor. Kuruluş, Körfez ülkelerinin Mayıs 2025'te ABD'ye yönelik büyük yatırım taahhütlerini Gazze politikasında değişiklik sağlamak için bir baskı aracı olarak kullanmadığını, buna karşılık Suriye'ye yönelik yaptırımların kaldırılması gibi konularda Washington üzerinde diplomatik girişimlerde bulunduğunu belirtiyor.

Bu yaklaşım, ekonomik gücün siyasi baskı aracına dönüştürülmesinden ziyade mevcut küresel ekonomik ilişkilerin korunmasına öncelik verildiği yönündeki eleştirileri güçlendiriyor.

İktidarların devamlılığı, halkların taleplerinin önüne geçiyor

Ekonomik bağımlılığın yanında, birçok ülkede yönetimlerin kendi siyasi devamlılıklarını ve rejim güvenliklerini önceliklendirmesi de Gazze politikasını etkiliyor.

Özellikle denetim mekanizmalarının sınırlı olduğu, siyasi kararların dar yönetici çevreler tarafından alındığı ülkelerde dış politika tercihleri çoğu zaman kamuoyunun beklentilerinden ziyade iktidarların güvenlik ve istikrar hesapları doğrultusunda şekilleniyor.

Gazze konusunda İsrail'e karşı daha sert bir tutum alınması, bazı hükümetler açısından ABD ile ilişkilerin bozulması, güvenlik işbirliğinin zarar görmesi veya Batılı ülkelerle diplomatik gerilim yaşanması riskini beraberinde getiriyor. Bu hükümetler, dış politikada böyle bir gerilimin ekonomik sonuçlarının yanı sıra kendi iktidarları üzerindeki olası etkilerini de hesaba katıyor.

Yabancı yatırımın azalması, ekonomik büyümenin yavaşlaması, işsizliğin artması veya finansal istikrarın bozulması, yönetimlerin iç siyasi meşruiyetini de etkileyebilecek gelişmeler. Dolayısıyla ekonomik istikrarın korunması, bazı yönetimler açısından yalnızca toplumsal refah meselesi değil, aynı zamanda siyasi iktidarın devamlılığıyla bağlantılı bir konu.

Bu durum, Filistin meselesinde halkların talepleriyle hükümetlerin politikaları arasındaki mesafeyi de açıyor. Halkı Müslüman olan birçok ülkede Filistin'e yönelik toplumsal destek güçlü olmasına rağmen bu destek, hükümetlerin dış politika kararlarında aynı ölçüde karşılık bulmuyor. Kamuoyunun tepkisi çoğu zaman açıklama ve sınırlı protestolar, yardım kampanyaları ve sınırlı diplomatik girişimlerle karşılanırken, İsrail'e yönelik kapsamlı bir baskı politikasına dönüşmüyor.

Bununla birlikte bütün Müslüman ülkelerin aynı siyasi yapıya ve aynı ekonomik bağımlılık düzeyine sahip olmadığı da göz önünde bulundurulmalı. Ancak farklı yönetim biçimlerine sahip ülkelerde dahi ulusal çıkarların, rejim güvenliğinin ve mevcut ekonomik ilişkilerin Filistin meselesinin önüne geçebildiği görülüyor.

ABD'nin güvenlik şemsiyesi ve askeri bağımlılık

İslam ülkelerinin İsrail karşısında etkili bir baskı kuramamasının bir diğer önemli nedeni ABD ile kurdukları güvenlik ilişkileri.

Körfez ülkelerinin önemli bir bölümü güvenlik mimarisini ABD'nin askeri varlığına ve savunma işbirliğine dayandırıyor. Bölgede Amerikan askeri üslerinin bulunması, silah tedariki, istihbarat paylaşımı ve savunma anlaşmaları bu ilişkilerin temel unsurları arasında.

ABD, bölgedeki birçok ülkenin en önemli silah tedarikçilerinden biri. Gelişmiş hava savunma sistemleri, savaş uçakları, mühimmat ve askeri teknolojiler bakımından Washington'a bağımlılık, bu ülkelerin güvenlik politikalarında önemli bir ağırlık oluşturuyor.

ABD Kongre Araştırma Servisi'nin 2026 tarihli bölgesel değerlendirmelerinde, Washington'ın Bahreyn, Katar, Kuveyt, Ürdün ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkelerle savunma işbirliği anlaşmaları ve askeri üs bağlantıları bulunduğu, Suudi Arabistan'la da uzun süredir devam eden stratejik güvenlik ilişkileri yürüttüğü belirtiliyor.

Bu ilişkiler, ABD'nin İsrail'e verdiği siyasi ve askeri desteğine karşı kapsamlı bir bölgesel politika geliştirilmesini zorlaştırıyor. Washington'un İsrail üzerindeki etkisini kullanmasını talep eden İslam ülkeleri yönetimleri, aynı zamanda kendi güvenlikleri bakımından ABD ile karşı karşıya gelmekten kaçınıyor.

Böylece önemli bir çelişki ortaya çıkıyor: İsrail'in politikalarını değiştirmek için ABD üzerinde baskı kurulması gerektiği ifade edilirken, bu baskıyı oluşturabilecek ekonomik ve siyasi araçların kullanılmasından uzak duruluyor.

Ekonomik güç neden siyasi baskıya dönüşmüyor?

İslam ülkeleri yönetimlerinin İsrail karşısında kullanabileceği araçlar yalnızca askeri seçeneklerden ibaret değil. Enerji kaynakları, ticaret hacimleri, yatırım kapasitesi, finansal ilişkiler ve uluslararası kuruluşlardaki diplomatik ağırlıkları önemli bir baskı potansiyeli oluşturuyor.

Özellikle Körfez ülkeleri, küresel enerji piyasaları ve uluslararası yatırım ağları bakımından önemli konumda. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar gibi ülkelerin ABD ve Avrupa ekonomileriyle güçlü ilişkileri bulunuyor. Bu ülkeler, İsrail politikalarının değiştirilmesi için Washington ve diğer Batılı başkentlerle yürüttükleri ekonomik ilişkileri diplomatik bir kaldıraç olarak kullanabilir.

Ancak Gazze'deki insani felaketin en ağır dönemlerinde dahi bu ekonomik gücün ortak ve koşullu bir siyasi baskıya dönüştürülemediği görüldü. ABD'nin bölgedeki politikalarını değiştirmeye yönelik ekonomik şartlar gündeme taşınmadı, İsrail'le ilişkilerin sınırlandırılması konusunda da ortak bir tutum geliştirilemedi.

Bu durum, İslam ülkeleri yönetimlerinin ekonomik kapasite eksikliğinden çok, bu kapasiteyi hangi siyasi hedefler doğrultusunda kullanmayı tercih ettikleri sorusunu gündeme getiriyor.

Gazze'ye yardım konusunda neden belirleyici olamıyorlar?

İslam ülkeleri yönetimlerinin Gazze'ye yardım ulaştırma konusunda yaşadığı sınırlılık da benzer bir güç dengesini ortaya koyuyor. Türkiye, Katar, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Mısır ve Ürdün gibi ülkeler önemli miktarda insani yardım sağladı. Ancak yardımların Gazze'ye hangi koşullarda ve hangi miktarda gireceği konusunda belirleyici olan mekanizma büyük ölçüde İsrail'in sınır geçişleri üzerindeki kontrolü ve güvenlik kararları olmaya devam etti.

Mısır'ın Refah Sınır Kapısı üzerindeki konumu ve Ürdün'ün kara bağlantıları önemli olsa da bu ülkelerin Gazze'ye kesintisiz ve engelsiz yardım ulaştırmasını sağlayacak bağımsız bir mekanizma oluşturulamadı. Yardım sevkiyatlarının diplomatik izinlere, geçiş prosedürlerine ve sahadaki güvenlik koşullarına bağlı kalması, bölge ülkelerinin insani yardım konusundaki hareket alanını daraltıyor.

Birleşmiş Milletler ve uluslararası kuruluşların değerlendirmeleri, ateşkes sonrasında dahi insani yardım erişiminin ciddi kısıtlamalarla karşılaştığını ortaya koyuyor. Kasım 2026'da 53 ülke ve uluslararası kuruluş, İsrail'e kışlık barınma malzemeleri, yakıt ve tıbbi malzemelerin Gazze'ye girişine yönelik kısıtlamaları kaldırma çağrısı yaptı. 14 Kasım'da ise 18 Arap ve İslam ülkesinin dışişleri bakanları, İsrail'in saldırılarını ve yardım girişlerine yönelik kısıtlamalarını ortak açıklamayla kınadı.

Ancak bu açıklamalar, İsrail'in yardım girişleri üzerindeki denetimini sona erdirecek veya Gazze'ye kesintisiz erişimi güvence altına alacak bir uygulamaya dönüşmedi.

ABD'nin "barış" planı ve İsrail'in sahadaki kazanımları

İslam ülkeleri yönetimlerinin Gazze'nin geleceği konusunda etkisiz kaldığına ilişkin tartışmaların bir diğer boyutu da ABD Başkanı Donald Trump'ın barış planı ve bu plan kapsamında oluşturulan uluslararası mekanizmalar.

Türkiye, Mısır ve Katar'ın da aralarında bulunduğu ülkeler ateşkes sürecinde arabulucu veya garantör olarak yer aldı. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Pakistan, Endonezya ve Ürdün gibi ülkeler de planın uygulanmasına ilişkin diplomatik girişimlerde bulundu. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 17 Kasım 2025'te kabul ettiği 2803 sayılı karar, ABD planını destekledi ve Gazze'de geçiş yönetimi ile uluslararası istikrar gücü oluşturulmasının önünü açtı.

Planın temel unsurları arasında Gazze'deki silahlı grupların silahsızlandırılması, uluslararası bir istikrar gücünün konuşlandırılması, geçiş dönemi yönetiminin oluşturulması ve İsrail işgal güçlerinin aşamalı olarak Gazze'den çekilmesi bulunuyor. Ancak İsrail'in çekilmesinin silahsızlandırma sürecindeki ilerlemeye bağlanması ve belirli koşullar altında güvenlik çevresinde askeri varlığını sürdürmesine imkân tanınması önemli tartışmalara yol açıyor.

Bu düzenleme, İsrail'in Gazze'deki askeri varlığının sona ermesini güvence altına alan açık ve bağımsız bir takvimden ziyade, çekilmeyi güvenlik ve silahsızlandırma koşullarına bağlayan bir çerçeve oluşturuyor. Dolayısıyla planın uygulanması, İsrail'in sahada elde ettiği askeri kazanımların yeni güvenlik ve yönetim düzenlemeleri içinde kalıcılaşması riskini barındırıyor.

Uluslararası istikrar gücünün görev tanımında Gazze'nin silahsızlandırılması, sınır bölgelerinin güvenliğinin sağlanması ve İsrail ile Mısır'la koordinasyon da bulunuyor. Bu yapının Filistinlilerin siyasi iradesini ne ölçüde temsil edeceği, İsrail'in çekilmesini nasıl denetleyeceği ve Gazze'nin geleceğine ilişkin kararların kimler tarafından alınacağı ise temel tartışma başlıkları arasında.

Bu nedenle İslam ülkelerinin planın içinde yer alması tek başına İsrail'in politikalarını destekledikleri anlamına gelmiyor. Ancak Filistinlilerin siyasi temsilini ve kendi gelecekleri üzerindeki söz hakkını güvence altına almayan, İsrail'in çekilmesini kesin takvime bağlamayan bir düzenlemenin uygulanmasına katkı sunmaları, mevcut güç dengesini değiştirmek yerine onu kurumsallaştırabilir.

Filistin meselesi ulusal sınırların gerisinde kalıyor

İslam ülkeleri yönetimlerinin Gazze karşısındaki tutumunda öne çıkan bir diğer unsur, dış politika önceliklerinin büyük ölçüde kendi ulusal güvenlikleri ve iç siyasi dengeleri etrafında şekillenmesi. Bölgesel krizler çoğu zaman ülkelerin kendi sınırlarına, rejim güvenliğine, ekonomik çıkarlarına veya iktidar dengelerine doğrudan etkileri üzerinden değerlendiriliyor.

Filistin meselesi ise birçok başkentte ortak bir stratejik öncelik olmaktan uzaklaşıyor. Hükümetler kamuoylarının Filistin'e yönelik hassasiyetini açıklamalar ve insani yardımlarla karşılamaya çalışırken, bu hassasiyeti İsrail üzerinde baskı oluşturacak uzun vadeli bir dış politika stratejisine dönüştürmekten kaçınıyor.

Bu yaklaşım, Filistin meselesinin yalnızca insani yardım ve diplomatik açıklamalar çerçevesinde ele alınmasına yol açıyor. Oysa Gazze'deki sorun yalnızca gıda, ilaç ve barınma ihtiyacından ibaret değil. Toprak, egemenlik, güvenlik, siyasi temsil hakkı da meselenin temel unsurları arasında bulunuyor.

Gelecekte de etkisiz mi kalacaklar?

Mevcut tablo, İslam ülkeleri yönetimlerinin Gazze konusunda gelecekte de belirleyici bir aktör olamayabileceğine işaret ediyor. Bununla birlikte bu durum kaçınılmaz değil. Ülkeler arasında ortak bir siyasi irade oluşması, ekonomik ve diplomatik araçların koordineli biçimde kullanılması ve Filistinlilerin siyasi iradesini merkeze alan bir yaklaşım benimsenmesi halinde bölgesel güç dengesi üzerinde etkili olunabilir.

Bunun için yalnızca ortak açıklamalar yapmak yeterli değil. İsrail'in uluslararası hukuka aykırı eylemlerine karşı ortak yaptırım mekanizmaları geliştirilmesi, ticari ve diplomatik ilişkilerin somut koşullara bağlanması, insani yardımın kesintisiz girişini güvence altına alacak girişimlerin yürütülmesi ve Filistinlilerin siyasi temsilini güçlendirecek bir bölgesel tutum oluşturulması gerekiyor.

Ancak bu adımların atılabilmesi, İslam ülkeleri yönetimlerinin mevcut ekonomik ve güvenlik ilişkilerini yeniden değerlendirmesini de gerektiriyor. Batı merkezli finans ve ticaret ağlarıyla kurulan ilişkilerin, ABD'nin güvenlik şemsiyesinin ve uluslararası yatırımcıların beklentilerinin dış politika kararlarını belirlediği bir ortamda, İsrail'e karşı bağımsız ve maliyet üstlenmeye hazır bir politika geliştirmek büyük riskleri göze almayı gerektiriyor.

Gazze krizi, İslam ülkeleri yönetimlerinin sahip oldukları imkânlarla ortaya koydukları siyasi sonuçlar arasındaki büyük farkı gözler önüne serdi.

Bu ülkeler önemli ekonomik kaynaklara, diplomatik ilişkilere ve bölgesel nüfuza sahip olmalarına rağmen bunları ortak bir strateji etrafında birleştiremedi. Ekonomik istikrarı, uluslararası ilişkileri ve iktidarların devamlılığını koruma kaygıları da Filistin meselesinde daha sert adımlar atılmasının önündeki engeller arasında yer alıyor.

Gazze'de yaşananlar yalnızca Filistinlilerin geleceğini değil, İslam ülkelerinin bölgesel meselelerde ne ölçüde bağımsız ve etkili bir aktör olabileceğini de sorgulatıyor.

Bugünkü yaklaşım değişmediği sürece, bu ülkelerin gelecekte de krizleri açıklamalarla karşılayan, ancak sahadaki gelişmeler üzerinde sınırlı etkisi bulunan aktörler olarak kalması ihtimali güçleniyor.

Kaynak: Mepa News

mobil.png

HABERE YORUM KAT
UYARI: Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Mepa News, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Her bir yorum 600 karakterle (boşluklu) sınırlıdır.