Suriye ekonomisi neden yeniden alarm veriyor?
Suriye lirası kasım ayının ilk yarısında dolar karşısında yaklaşık yüzde 4,5 değer kaybetti. Ekonomistler, yaklaşık 1 milyar dolara ulaşan bütçe açığının piyasa güvenini zayıflattığını ve döviz talebini artırdığını belirtiyor.
Suriye lirası, kasım ayının ilk yarısında paralel piyasada dolar karşısında yaklaşık yüzde 4,5 değer kaybetti. Ekonomistler, kamu bütçesindeki yaklaşık 1 milyar dolarlık açığın para birimine duyulan güveni zayıflattığını ve döviz talebini artırdığını belirtiyor.
Suriye lirası, kasım ayının ilk yarısında dolar karşısında değer kaybetmeyi sürdürdü. 15 Kasım Pazar günü paralel piyasada doların satış kuru 150,25 yeni Suriye lirasına yükselirken alış kuru 149,50 liraya ulaştı.
Enab Baladi'ye konuşan Suriyeli ekonomistler, para birimindeki gerilemenin başlıca nedenleri arasında kamu bütçesindeki açığı, ekonomik belirsizlikleri ve yerel para birimine duyulan güvenin zayıflamasını gösteriyor.
Kasım ayının başında paralel piyasada dolar 143 lira alış ve 143,75 lira satış seviyesinden işlem görüyordu. Böylece doların alış ve satış kurlarında iki haftalık dönemde 6,5 liralık artış yaşandı. Bu gelişme, Suriye lirasının dolar karşısındaki değerinde yaklaşık yüzde 4,5'lik kayba karşılık geliyor.
Suriye Merkez Bankası ise resmi döviz kurunu ay başındaki seviyelerde tutmaya devam etti. Bankanın açıkladığı resmi kur, dolar için 121,50 lira alış ve 122,50 lira satış seviyesinde bulunuyor.
Böylece paralel piyasadaki dolar satış kuru ile resmi kur arasındaki fark 27,75 liraya, alış kurları arasındaki fark ise 28 liraya ulaştı. Bu durum, Suriye'de resmi döviz kuru ile piyasadaki gerçek döviz talebini yansıtan kur arasındaki ayrışmanın sürdüğünü gösteriyor.
Bütçe açığı ve dolara yöneliş
Suriye lirası üzerindeki baskının önemli nedenlerinden biri, devletin gelirleri ile harcamaları arasındaki açığın büyümesi.
Suriye Maliye Bakanlığı verilerine göre 2026'nın ilk yarısında kamu gelirleri yaklaşık 2,7 milyar dolar, kamu harcamaları ise 3,7 milyar dolar olarak gerçekleşti. Böylece bütçe açığı yaklaşık 1 milyar dolara ulaştı.
Ekonomist ve bankacılık uzmanı Mahmud Abdülkerim, Enab Baladi'ye yaptığı değerlendirmede bütçe açığının Suriye lirasına duyulan güveni zayıflattığını ancak bunun devletin piyasaya mutlaka ek miktarda yerel para sürdüğü anlamına gelmediğini söyledi.
Abdülkerim'e göre açığın para piyasası üzerindeki etkisi, devletin harcamalarını hangi yöntemlerle finanse ettiğine bağlı. Kısa vadeli finansman araçlarının kullanılması ile Merkez Bankası'ndan doğrudan borçlanılması veya yeni para basılması farklı sonuçlar doğuruyor.
Suriye Maliye Bakanı Muhammed Yusr Berniye, ağustos ayının sonunda yaptığı açıklamada bakanlığın Merkez Bankası'ndan borçlanmadan ve piyasaya ek likidite sürmeden kısa vadeli finansman yöntemlerine başvurduğunu belirtmişti.
Abdülkerim, bu nedenle bütçe açığının şu ana kadar para arzında önemli bir artışa neden olduğunu gösteren yeterli kanıt bulunmadığını ifade etti. Bununla birlikte açığın devam etmesinin ve nasıl finanse edileceğinin, doğrudan para basımı gerçekleşmese bile döviz kuru üzerinde baskı oluşturabileceğini vurguladı.
Bütçe açığı döviz kurunu nasıl etkiliyor?
Ekonomiste göre bütçe açığının Suriye lirası üzerindeki etkisi yalnızca devletin yaptığı harcamalarla sınırlı değil. Piyasa aktörlerinin gelecekteki mali ve parasal koşullara ilişkin beklentileri de döviz kurunu etkiliyor.
Abdülkerim, bu etkiyi üç temel başlık altında değerlendiriyor.
İlk olarak, bütçe açığının nasıl finanse edildiği belirleyici rol oynuyor. Merkez Bankası üzerinden yeni para oluşturulması, piyasaya doğrudan likidite sağlanmasına ve yerel para birimi üzerindeki baskının artmasına yol açabilir. Buna karşılık doğrudan para arzını artırmayan finansman yöntemlerinin etkisi farklı olabilir.
İkinci olarak, piyasa güvenindeki gerileme döviz talebini artırıyor. Bütçe açığının devam edeceği veya daha da büyüyeceği endişesi taşıyan vatandaşlar ve işletmeler, birikimlerini korumak amacıyla dolar veya altına yöneliyor. Böylece bütçe açığının doğrudan parasal etkisi ortaya çıkmadan önce bile dövize yönelik talep artabiliyor.
Üçüncü olarak, devletin gelirlerini artırma kapasitesi önem taşıyor. Kamu harcamalarını karşılayacak yeterli gelirin toplanamaması, hükümetin finansman ihtiyacını büyütüyor ve mali politikanın sürdürülebilirliğine ilişkin soru işaretlerini artırıyor.
Abdülkerim, mevcut ekonomik baskılar dikkate alındığında doların piyasadaki seviyesinin aşırı görünmediğini, kurdaki yükselişin Suriye lirasına duyulan güvenin zayıflaması, bütçe açığına ilişkin endişeler ve enflasyon beklentileriyle açıklanabileceğini belirtti.
Suriye lirası için üç olası senaryo
Abdülkerim, Suriye lirasının gelecekteki seyrinin hükümetin bütçe açığını kontrol altına alma kapasitesine, harcamalarını nasıl finanse edeceğine ve ülkeye giren döviz miktarına bağlı olduğunu söyledi.
Ekonomiste göre mevcut koşullarda üç temel senaryo öne çıkıyor.
İlk senaryoda bütçe açığının devam etmesi ve hükümetin gelirlerini artırmakta veya piyasa güvenini yeniden tesis etmekte başarısız olması halinde doların kademeli olarak yükselmesi bekleniyor.
İkinci senaryoda kamu gelirlerinin artması, harcamaların kontrol altına alınması ve gerçek yatırımlar yoluyla ülkeye döviz girişinin sağlanması durumunda doların kademeli olarak gerilemesi mümkün olabilir.
Üçüncü ve daha riskli senaryoda ise bütçe açığının büyümesi ve hazinenin doğrudan Merkez Bankası üzerinden finansmana yönelmesi halinde para arzının artabileceği, bunun da Suriye lirası üzerindeki baskıyı ağırlaştırabileceği değerlendiriliyor.
Türkiye'den alışkın olunan bir senaryoyla Suriye Merkez Bankası'nın dolar satarak piyasaya müdahale etmesi kısa vadede döviz kurunu aşağı çekebilir. Ancak Abdülkerim'e göre kalıcı istikrar ve dolar kurunda sürdürülebilir bir düşüş için ülkeye gerçek döviz girişinin sağlanması, devlet gelirlerinin artırılması ve bütçe açığının kontrol altına alınması gerekiyor.
Suriye lirasındaki değer kaybı enflasyon baskısını artırıyor
Suriye lirasındaki değer kaybı, ülkede enflasyon üzerindeki baskıları da artırıyor. Paralel piyasada doların alış kuru ekim başında 137,65 lira, satış kuru ise 138,40 lira seviyesindeydi. 26 Ekim'de bu rakamlar sırasıyla 142,75 ve 143,50 liraya yükseldi.
Böylece ekim ayının başından 26 Ekim'e kadar Suriye lirasının dolar karşısındaki değerinde yaklaşık yüzde 3,5'lik kayıp yaşandı. Kasım ayının ilk yarısındaki gerilemeyle birlikte para birimi üzerindeki baskı daha da belirginleşti.
Ekonomist ve bankacılık uzmanı, Suriye Merkez Bankası eski birinci başkan yardımcısı Muhles Nazer ise Suriye'deki fiyat hareketlerini önceden tahmin edebilmek amacıyla ülke koşullarına uyarlanmış bir Enflasyon Şoku Momentum Endeksi (ISM-SY) geliştirilmesini önerdi.
Nazer, kişisel LinkedIn hesabında yayımladığı değerlendirmede, Suriye lirasındaki değer kaybının para otoritelerini karmaşık bir karar süreciyle karşı karşıya bıraktığını belirtti. Nazer'e göre Merkez Bankası'nın öncelikle fiyatlardaki yükselişin geçici bir dalgalanma mı yoksa kalıcı enflasyonist baskının başlangıcı mı olduğunu tespit etmesi gerekiyor.
Bu ayrım, Merkez Bankası'nın piyasaya ne zaman ve hangi ölçekte müdahale edeceği açısından önem taşıyor.
Merkez Bankası eş zamanlı ekonomik baskılarla karşı karşıya
Nazer, Suriye lirasındaki değer kaybını birbiriyle bağlantılı üç temel şokla ilişkilendirdi.
Bunlardan ilki, 2026'nın ilk yarısında kamu harcamalarının gelirleri yaklaşık 1 milyar dolar aşmasıyla ortaya çıkan mali baskı.
İkincisi, eylül ayında akaryakıt fiyatlarında yapılan artışın yol açtığı enerji maliyeti şoku.
Üçüncüsü ise para çekme ve transfer işlemlerine getirilen kısıtlamaların bankacılık sistemine duyulan güveni zayıflatması.
Nazer, Merkez Bankası'nın mevcut geleneksel analiz araçlarının bu gelişmeleri zamanında değerlendirmekte yetersiz kalabildiğini savundu.
Bu araçların yıllık enflasyon ortalamaları ve geçmiş fiyat hareketlerine dayandığını belirten Nazer, tüketim sepetine ilişkin ayrıntılı verilerin hızlı biçimde analiz edilememesinin enflasyonist baskıların geç tespit edilmesine neden olduğunu ifade etti.
Suriye lirasının yeniden değer kazanmasının yalnızca döviz piyasasına yapılacak müdahalelere bağlı olmadığı değerlendiriliyor. Kalıcı istikrar için hükümetin bütçe açığını azaltması, kamu harcamalarını finanse edebilecek sürdürülebilir kaynaklar oluşturması ve ülkeye gerçek yatırım ve döviz girişi sağlaması gerekiyor.
Kaynak: Mepa News
