Suriye ile Rusya arasındaki ticari ilişkilerde son durum ne?

Feras Dalatey | Reuters | Tercüme: Mepa News

Suriyeli yetkililer Reuters'a yaptıkları açıklamada, Rusya'nın Suriye'nin Tartus Limanı'nda kiraladığı deniz üssündeki iki rıhtımdan birinde temmuz ortasına kadar ticari bir lojistik merkezini faaliyete geçirmeyi, diğerinde ise askeri varlığını sürdürmeyi umduğunu söyledi.

Yetkililerden biri, merkezin buğday ve tahıl dahil geniş bir yelpazede Rus mallarını işleyeceğini ve başlangıçta aylık yaklaşık 250 bin ton yük hacmini hedeflediğini belirtti.

Yetkililere göre proje, eski Devlet Başkanı Beşar Esed'in 2024'te devrilmesinin Moskova'yı Ortadoğu'daki en sadık müttefikinden mahrum bırakmasının ardından, Rusya'nın Suriye'deki nüfuzunu ekonomik kanallar üzerinden koruma ve genişletme çabalarının merkezinde yer alıyor.

Ancak mesele ticaretten çok daha fazlasını içeriyor. Washington, Suriye'nin yalnızca ABD şirketlerine sözleşmeler vermesini değil, aynı zamanda Moskova'nın askeri varlığını da sınırlandırmasını sağlamanın yollarını ararken ülkede bir nüfuz mücadelesi yaşanıyor.

Suriye Limanlar ve Gümrükler Genel İdaresi, haber yayımlanmadan önce yorum talebine yanıt vermedi. Haberin yayımlanmasının ardından kurum sözcüsü Mazin Alluş, Rusya'nın limanda ticari bir lojistik merkezi işleteceği iddiasını reddederek bu haberleri "tamamen asılsız" olarak nitelendirdi. Alluş, Suriye'nin limanları ve sınır kapılarına ilişkin herhangi bir proje ya da anlaşmanın yalnızca resmi hükümet kanalları üzerinden duyurulacağını söyledi.

Eski müttefik, yeni gerçeklik

Moskova onlarca yıldır Suriye'yi destekledi ve 2015'te, 14 yıl süren iç savaşta Esed'i desteklemek için askeri olarak müdahil oldu. Esed'in devrilmesi, Rusya'nın Akdeniz kıyısındaki Tartus'ta deniz üssü bulundurmasını sağlayan kira anlaşmasının geleceği ve Lazkiye kentinin güneydoğusundaki Hmeymim Askeri Üssü'nün akıbeti hakkında soru işaretleri doğurdu.

Esed'in devrilmesinden bu yana Şam, Batılı ve Körfez ülkeleriyle daha yakın ilişkiler kurmaya çalışırken, Moskova ile enerji ve gıda ithalatı ile askeri ilişkiler dahil çeşitli alanlarda iş birliğini sürdürüyor.

Moskova ve Şam şu anda Rusya'nın Tartus ve Hmeymim'deki üslerinin geleceği konusunda müzakereler yürütüyor.

Suriye'nin yeni hükümeti 2025'te, Rus Stroytransgaz şirketine Tartus'taki ticari tesisleri geliştirme hakkı tanıyan 49 yıllık sözleşmeyi iptal etti. Birleşik Arap Emirlikleri merkezli DP World ise limanın yeniden geliştirilmesi ve işletilmesi için 800 milyon dolarlık, 30 yıllık bir imtiyaz anlaşması imzaladı.

Ancak Rusya Sanayi ve Ticaret Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren Rus-Suriye İş Konseyi, 6 Haziran'da Tartus'ta "Rus malları için montaj ve dağıtım merkezi" kurma planlarını duyurdu.

Reuters'ın görüştüğü yetkililer ile Reuters tarafından incelenen şirket açıklamaları ve belgeler, planlara ilişkin daha fazla ayrıntı sundu. Bunlar arasında merkezin ne zaman faaliyete geçmesinin hedeflendiği, kesin konumu ve işleyeceği yük miktarı da yer aldı.

Proje, Suriyeli lojistik şirketi Rus Line tarafından, Rus-Suriye İş Konseyi çatısı altında bir araya gelen Rus şirketleriyle iş birliği içinde geliştiriliyor.

Proje organizatörleri, lojistik merkezinin ortak yönetimi konusunda Suriye Egemenlik Fonu ile anlaştıklarını ve böylece devletin ana yatırım aracıyla doğrudan bağlantı sağlandığını söylüyor.

Rus Line Genel Müdürü ve Rus-Suriye İş Konseyi Danışmanı Usame Acac, merkezin başlangıçta Rus buğdayı, tahıllar, hayvan yemi, bitkisel yağlar, kereste, çelik, klinker, kömür, pirinç, şeker ve madeni yağları işleyeceğini söyledi.

Rus Line Üst Yöneticisi Cinan Mubadda, merkezin Tartus Limanı'ndaki 4 No'lu Rıhtım'dan faaliyet göstereceğini belirtti. Acac ise burayı deniz üssünün "kısıtlı bölgesi" olarak tanımladı. Diğer rıhtımın Rus deniz operasyonlarına ayrılmış durumda kalacağı ifade edildi.

"Dönüm noktası"

Rusya hükümeti de haber için yorum yapmadı. Ancak Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Maria Zaharova haziran ayında Moskova ile Şam'ın Rusya'nın Suriye'deki askeri tesislerinin olası "yeniden düzenlenmesini" görüştüğünü ve iki ülke arasındaki iş birliğinin aktif şekilde geliştiğini söylemişti.

Acac, Reuters'a yaptığı açıklamada başlangıçta aylık yaklaşık 250 bin ton yük hacmi hedeflendiğini ve operasyonların temmuz ortasında 30 bin tonluk bir tahıl sevkiyatıyla başlamasının beklendiğini söyledi.

Acac, Rusya'nın "azaltılmış bir askeri varlığı" sürdüreceğini ifade etti.

Acac ve Suriye Dışişleri Bakanlığından iki yetkili, projenin 28 Ocak'ta Moskova'da Suriye Devlet Başkanı Ahmed Şara ile Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin arasında yapılan görüşmede ele alındığını söyledi. Yetkililer, bu görüşmeyi ekonomik iş birliğini canlandırma çabalarında bir dönüm noktası olarak nitelendirdi.

Proje, Rusya'nın Karadeniz'deki Novorossiysk Limanı ile Tartus arasında düzenli bir deniz hattı kurmayı amaçlıyor. Malların buradan Suriye genelindeki ve komşu ülkelerdeki pazarlara dağıtılması planlanıyor.

Acac, başlıca hedef pazarların Irak ve Ürdün olduğunu, bunları Suudi Arabistan, Kuveyt, Katar ve Bahreyn'in izlediğini söyledi.

Rus-Suriye İş Konseyi tarafından mayıs ayında hazırlanan konsept belgesinde, projenin gerekli durumlarda yükleri korumak için Suriyeli özel güvenlik şirketlerinin kullanılmasını öngördüğü belirtildi. Belgede Rus güvenlik şirketlerinin sürece dahil edilmesi ise ihtimal dışı bırakıldı.

ABD yakından izliyor

Ticari lojistik merkezinin, Moskova'nın Suriye'deki halihazırda önemli olan ekonomik rolünü artırması bekleniyor. Suriyeli bir gümrük belgesine göre Suriye'nin ithal buğdayının yüzde 85'i, 2025-2026 sezonu için 2.9 milyon ton, Rusya ve Rusya işgali altındaki Kırım'dan geliyor.

Reuters ayrıca, Esed'in devrilmesinden bu yana Suriye'nin Rus ham petrol ithalatına bağımlılığının arttığını bildirmişti. Suriye, 2025'te yaklaşık 16.8 milyon varil Rus petrolü aldı. 2026'nın ilk aylarında ise günlük tahmini 60 bin varil petrol ithal etti.

Aralık 2025'te Rusya Devlet Başkanlığı'na sunulan gizli bir GRU raporu hakkında bilgilendirilen bir istihbarat kaynağına göre Rus askeri istihbarat teşkilatı GRU, Suriye'de Rus nüfuzunu güçlendirebilecek ekonomik aktörlere destek ve yatırımların artırılmasını tavsiye etti.

Kaynak, raporda Rus-Suriye İş Konseyi Başkanı Louay Youssef'in, Moskova'nın bu stratejiyi izlerken güvenebileceği bir isim olarak gösterildiğini söyledi.

Youssef'in iki yakınına göre Youssef, Rus-Suriye kuruluşlarında çeşitli üst düzey görevlerde bulundu ve Rusya Savunma Bakan Yardımcısı Yunus-Bek Yevkurov'un Suriye işleri danışmanı olarak görev yaptı.

Youssef, Rusya Federasyon Konseyi'nin, yani üst meclisin savunma ve güvenlik komitesi danışmanı olduğunu açıklamıştı. Youssef, yorum taleplerine yanıt vermedi.

International Crisis Group kıdemli Suriye danışmanı Nanar Hawach, projenin Rusya'nın askeri varlığının nihai şekli ne olursa olsun nüfuzunu korumasına yardımcı olabileceğini söyledi.

Hawach, "Rusya'nın Suriye üzerindeki etkisi, sağladığı ve sürdürdüğü şeylere, ayrıca Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ndeki oyuna dayanıyor. Bu da ona asker sayısındaki herhangi bir azalmanın ötesine geçen bir nüfuz sağlıyor." dedi.

Hawach, "Bir lojistik rolü, Rusya'yı limanda fiziksel olarak mevcut tutarak bunu güçlendirir ve üssün geleceği kararlaştırılırken Moskova'nın elini kuvvetlendirir." ifadelerini kullandı.

Bu arada ABD gelişmeleri yakından izliyor.

Kongre üyesi Joe Wilson, geçen ay Pentagon bütçesine bir değişiklik ekleterek, Savunma Bakanlığından Rusya'nın Suriye'deki etkisini azaltma ve Rus güçlerinin Tartus ile Hmeymim'den ayrılmasını sağlama seçeneklerini değerlendirmesini istedi.

ABD Dışişleri Bakanlığından bir yetkili, Reuters'ın sorularına yanıt olarak, "Suriye'deki Rusya destekli ticari ve lojistik projeleri yakından takip ediyoruz ve bu tür girişimlerin ülkede istikrara katkı sağlamayabileceğinden endişe duyuyoruz." dedi.

Yetkili, ABD'nin Suriye'yi iç savaş sonrası toparlanma ve yeniden inşa sürecinde "güvenilir kurumsal ortaklarla, özellikle ABD şirketleriyle" çalışmaya teşvik ettiğini, aynı zamanda Şam'a Rusya'ya yönelik ABD yaptırımlarına uyma çağrısı yaptığını belirtti.