Uluslararası Adalet Divanı'nın Arakan kararı Gazze için ne anlama geliyor?

Uluslararası Adalet Divanı'nın Arakan kararı Gazze için ne anlama geliyor?

"Hem Arakanlılar hem de Gazze'deki Filistinliler için hukuki süreçler kısa vadede pek az teselli sundu."

Shola Lawal | Al Jazeera | Tercüme: Mepa News

Uluslararası Adalet Divanı (UAD), yedi yıl süren değerlendirme ve soruşturmaların ardından Myanmar'ın azınlık Arakan nüfusuna karşı soykırım işlediğine hükmetti.

Birleşmiş Milletlerin (BM) Lahey'deki en yüksek mahkemesinin perşembe günkü kararı, 1945'te kurulmasından bu yana verdiği ilk soykırım kararı olması nedeniyle tarihi olarak görüldü.

Çoğunluğu Müslüman olan Arakanlı Müslümanların 1.2 milyonu Bangladeş'teki sıkışık mülteci kamplarında ağır koşullarda yaşarken, 500 binden fazlası Myanmar'da mahsur kalmaya ve hedef alınmaya devam ediyor. Memleketleri Rakhine eyaletinde Myanmar ordusu ve Arakanlı olmayan isyancı grupların elinde onlarca yıldır zulme, işkenceye ve öldürmelere maruz kalan bu topluluk için karar, haklılıklarının tescili ve çektikleri acıların uluslararası düzeyde tanınması anlamına geldi.

Bu karar, dünyanın başka yerlerindeki zulüm gören topluluklara da umut verdi. Artık bu tür davaların zor bir yönünü oluşturan, bir hükümetin soykırım işleme niyetinin ortaya konması konusunda emsal teşkil ediyor.

Uzmanlara göre karar, UAD'de görülmeyi bekleyen davalardan biri olan, Güney Afrika'nın Gazze'deki savaşı nedeniyle İsrail'e karşı açtığı soykırım davası açısından önemli sonuçlar taşıyor.

Divan Başkanı'nın kararı okumaya başlamasından üç saat sonra soykırım hükmünü açıklamasıyla Arakanlılar kutlama yapıp sevinç gözyaşları döktü. Şimdi birçok kişi, bunun Filistinlilerin de bir gün aynı şeyi yapabileceğine dair bir işaret olup olmadığını sorguluyor.

Ancak Filistinli siyasi analist Ahmed Najar, Al Jazeera'ya, "Bu karar Gazze davasını sonuçlandırmayacak" dedi. "Ama Gazze'nin nihayetinde hangi hukuki bakış açısıyla değerlendirileceğini belirleyebilir."

İşte bildiklerimiz:

Güney Afrika'nın İsrail'e karşı açtığı dava neyle ilgili?

İsrail'in Gazze'ye yönelik savaşının üçüncü ayında, 29 Aralık 2023'te Güney Afrika, İsrail'in burada yaşayan Filistin halkına karşı soykırım işlediği ve işlemeye devam ettiği iddiasıyla Lahey'deki Divana başvurdu.

Pretoria, UAD'den öncelikle İsrail'e askeri operasyonlarını derhal askıya alma emri vererek sivilleri koruyacak acil tedbirlere hükmetmesini istedi.

Ocak 2024'te iki gün süren duruşmalarda UAD, İsrail'in eylemlerinin soykırım oluşturabileceğinin "makul bir olasılık" olduğuna hükmetti ve bu suçu önlemek için "tüm tedbirleri almasını" isteyen geçici tedbir kararları verdi. İsrail ise Hamas öncülüğünde 7 Ekim 2023'te ülkenin güneyindeki askeri karakollara ve köylere düzenlenen, yaklaşık 1200 kişinin ölümüne yol açan saldırıların ardından meşru müdafaa kapsamında hareket ettiğini savunuyordu.

Güney Afrika, İsrail'in Gazze'deki toplu öldürmelerini sürdürmesi üzerine ek tedbirler talep etti. Divan, Mart 2024'te Gazze'deki Filistinlilerin kıtlık ve açlıkla karşı karşıya olduğunu tespit ederek İsrail'e bölgeye gıda girişini sağlamasını emretti.

UAD, aynı yıl mayısta verdiği üçüncü kararda İsrail'e Refah'a yönelik ölümcül kara harekatını durdurmasını emretti.

İnsan Hakları İzleme Örgütü ve Uluslararası Af Örgütü, İsrail'in bu emirlerin hiçbirine uymadığı sonucuna vardı.

Ocak 2024'teki duruşmalar sırasında Gazze'de 10 bini çocuk olmak üzere yaklaşık 23 bin kişi öldürülmüştü.

Bugün itibarıyla Gazze'de yaklaşık 75 bin kişi öldürüldü. Bunların tahminen 21 bini çocuk. Bu sayıya, hala kayıp olan ve enkaz altında öldüğü varsayılan binlerce kişi dahil değil.

İsrail ile Hamas arasında ABD'nin aracılık ettiği ateşkes anlaşmasının Ekim 2025'te açıklanmasından bu yana en az 1662 kişi öldürüldü.

İki tarafın yazılı beyanlarını ve karşı beyanlarını sunması gerektiğinden, İsrail'in soykırım işleyip işlemediğine ilişkin kararın verilmesinin birkaç yıl sürmesi bekleniyor. Güney Afrika bir sonraki beyanını Kasım 2027'de sunacak.

Gazze davası Gambiya'nın Myanmar'a karşı açtığı davaya nasıl benziyor?

Hem Arakanlılar hem de Gazze'deki Filistinliler için hukuki süreçler kısa vadede pek az teselli sundu: Her iki mülteci topluluğunun çadır kampları da şiddetli fırtınalarda sel sularına kapılıp sürükleniyor. Siviller de öldürülmeye devam ediyor. Gazze'de, en son bölgenin güneyindeki Nasır Tıp Kompleksi'ni hedef alanlar dahil İsrail saldırıları sürerken, Myanmar'da Rohingyalar hem ordunun hem de isyancı grupların şiddetine maruz kalıyor.

İki dava arasında önemli hukuki benzerlikler var.

Gambiya, Kasım 2019'da Myanmar'ı Rohingyalara karşı soykırım işlemekle suçladı.

Bu başvuru, Myanmar'ın ordusu Tatmadaw'ın "temizleme operasyonlarını" başlatmasından iki yıl sonra yapıldı. Ordu, bu operasyonların Arakanlıların bağımsızlığı için savaşan isyancı Arakan Rohingya Kurtuluş Ordusu'nun polis karakollarına saldırılarına karşılık olduğunu ileri sürüyordu.

Myanmar, toplu öldürmeleri ve yerle bir edilmiş Arakan köylerini gösteren fotoğraflara, videolara ve uydu görüntülerine, hayatta kalan binlerce kişinin korkunç işkence ve tecavüz anlatımlarına ve üst düzey Tatmadaw komutanlarının yaydığı nefret söylemine rağmen sivillere karşı suç işlediğini reddetti.

Perşembe günü, UAD'nin Rohingya davasına bakan 15 kişilik yargıç heyetinden dokuzu, Myanmar'daki yaygın vahşete ilişkin kanıtlardan çıkarılabilecek "tek makul sonucun" gerçekten soykırım işlendiği olduğuna hükmetti.

Divan, Myanmar'ın sivil milislerin Rohingyaların hedef alınmasına katılmasına bilerek izin verdiğini, sorumlu komutanları soruşturmadığını veya cezalandırmadığını, grubu yok etme ve doğumları önleme niyetiyle hareket ettiğini ve kanıtların korunması için 2020'de verilmiş geçici tedbir kararlarını ihlal ettiğini belirtti.

UAD Başkanı Yuji Iwasawa, "Divan, Myanmar güvenlik güçlerinin binlerce Arakanlı sivili öldürdüğü, yaygın cinsel şiddet eylemleri ve çocuklara karşı aşırı şiddet eylemleri gerçekleştirdiği, büyük gruplar halinde Bangladeş'e kaçmaya çalışan Arakanlılara saldırdığı sonucuna varmıştır" dedi.

Divan, Myanmar'a zararları giderme ve eski hale iade yükümlülüğü getirdi. Arakanlıların topraklarına güvenli dönüşünü sağlamasını, hasar gören mülkleri yenilemesini ve etkilenenlere tazminat ödemesini, kayıp kişilerin akıbetini açıklığa kavuşturmasını, aileleri birleştirmesini ve onurlu definler sağlamasını, tıbbi bakım ve travma tedavisi sunmasını ve özellikle bu tür ihlallerin bir daha yaşanmamasını güvence altına almasını emretti.

Bu tür görüntüler ve tanıklıklar Gazze'de de çok sayıda mevcut. Burada 2,1 milyon kişi, İsrail'in sözde "Sarı Hattı"nın gerisinde 128 kilometrekarelik bir alanda, yani Gazze'nin yüzde 35'inde toplanmış durumda. İsrail'in aşırı sağcı yetkilileri de Gazze ve işgal altındaki Batı Şeria'daki Filistinlileri aşağılayan çok sayıda açıklama yaptı.

Al Jazeera Araştırma Biriminin 2025 tarihli uzun metraj belgeseli GAZA da İsrailli askerlerin bizzat internette yayımladığı video ve fotoğrafları kullanarak İsrail'in savaş suçlarını ortaya çıkardı.

Bu, Gazze davası için ne anlama geliyor?

Divanın Arakan davasında yalnızca üst düzey askeri yetkililerin açık ve yazılı emirlerini değil, bunların ötesindeki kanıtları da kabul etmesi, gözlemcileri Gazze'deki savaş konusunda da benzer bir yaklaşım benimseyebileceği sonucuna götürdü.

Birleşmiş Milletler uzman heyetleri, Gazze'de soykırım işlendiği sonucuna zaten vardı. Uluslararası Soykırım Araştırmacıları Birliği de aynı sonuca ulaştı.

Myanmar gibi İsrail de meşru müdafaa hakkına başvurdu ve ölenlerin çoğunluğu kadın ve çocuk olmasına rağmen sivilleri değil, Hamas'ı hedef aldığını söylüyor.

Najar'a göre Divan, Myanmar'a ilişkin kararıyla, birbiri üzerine eklenen eylem örüntülerinden soykırım işleme niyetinin çıkarılabileceğini gösterdi. Najar, "Divan Gazze'ye ilişkin kanıtları bağımsız olarak değerlendirmek zorunda, ancak bu karar Güney Afrika'ya çok daha açık bir hukuki yol haritası sunuyor" dedi.

Birleşik Krallık merkezli hak savunuculuğu kuruluşu CAGE International'dan Anas Mustapha'ya göre Myanmar davasının merkezinde, son çeyrek yüzyıla damgasını vuran temel soru yatıyordu: Bir devlet, uyguladığı vahşeti "terörle mücadele" olarak tanımladığı sürece bir halkı yok edebilir mi?

Mustapha, "Bugün ilk kez bir mahkeme bu savunmayı kabul etmeyi reddetti ve Myanmar bu söylemle gerçekleştirdiği soykırımdan sorumlu tutuldu" dedi. Rohingyalara ve Filistinlilere karşı kullanılan yöntemlerin şablonlarını ABD ile diğer sömürgeci Batılı ülkelerin sağladığını ekledi ve "Afganistan ve Irak'ın işgalinden Gazze'deki soykırıma kadar bu dili oluşturan hükümetler, bugüne dek böyle bir hesaplaşmadan kurtuldu." dedi.

UAD neden bu kadar az soykırım kararı verdi?

Soykırımı, özellikle de soykırım işleme niyetini kanıtlamak, savaş suçlarını veya insanlığa karşı suçları kanıtlamaktan çok daha zor.

1948 Soykırım Sözleşmesi, soykırımı "ulusal, etnik, ırksal veya dini bir grubu tamamen veya kısmen yok etme niyetiyle" işlenen suçlar olarak tanımlıyor.

Niyetin yanı sıra soykırımın işlendiğini ortaya koyan beş yasak fiil var: Grubun üyelerini öldürmek, onlara ağır bedensel veya ruhsal zarar vermek, onları yok etmek üzere hesaplanmış koşullar oluşturmak, doğumları önlemek veya çocukları zorla başka gruplara nakletmek. Myanmar bu fiillerin dördünden suçlu bulundu.

UAD yalnızca devletler arasındaki uyuşmazlıklar hakkında karar verebiliyor, bireyler hakkında değil. Soykırımı kesin biçimde kanıtlamak için davacı tarafın yalnızca devlet içindeki bazı bireylerin değil, davalı devletin niyetini göstermesi gerekiyor. Önceki davalar bu noktada sonuçsuz kaldı.

Örneğin UAD, 2007'de Sırbistan'ın soykırım işlemediğine, ancak Bosnalı Sırp birliklerinin Srebrenitsa'da işlediği soykırımı önlemeyerek veya cezalandırmayarak Sözleşme'yi ihlal ettiğine hükmetti. Bu karar, BM mahkemelerinin davadaki bazı bireyleri soykırımdan sorumlu bulmasına rağmen verildi.

Ancak Birleşik Krallık'taki Liverpool John Moores Üniversitesi Hukuk Profesörü Triestino Mariniello, mevcut UAD'nin, açıklanan amaç meşru müdafaa olsa bile soykırım işlenebileceğine hükmederek 2007'den bu yana yaklaşımında çok daha esnek olduğunu gösterdiğini söyledi.

"Elbette bağlamlar farklı, ancak bu yaklaşım, yaygın ve sisteme yerleşmiş ihlallerin yaşandığı Gazze'ye de muhtemelen aynen uygulanabilir" dedi. "Divan farklı bir sonuca varsaydı Güney Afrika'nın davasının dayanağı olmadığını bilirdik. Ama bu karar önünü açıyor."

İsrail'in müttefikleri için ne anlama geliyor?

Karar, İsrail'in suçlarına ortak olmaktan sorumlu tutulabilecek devletleri etkileyebilir.

İsrail'in en sıkı müttefiki ABD, karar öncesinde süreci yakından izlediğini söyledi. Washington, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu hakkındaki tutuklama emirleri nedeniyle Uluslararası Ceza Mahkemesine (UCM) ve yargıçlarına zaten yaptırım uyguladı. Myanmar kararının ardından Washington'ın şimdi UAD'yi de hedef alabileceğinden endişe ediliyor.

Ne ABD ne de İsrail UCM'ye taraf. Ancak Birleşmiş Milletler üyesi oldukları için UAD'ye otomatik olarak üyeler.

ABD'nin BM Büyükelçisi Mike Waltz, Rohingya kararından önce, davada hukukçu olarak görev yapan Güney Afrikalı avukat ve Nobel Barış Ödülü sahibi Navi Pillay'i "UAD'nin Myanmar'a ilişkin mevcut yargılamasında terazinin dengesini değiştirmekle" suçladı.

Waltz, Pillay'in "soykırımı kanıtlamak için gereken hukuki eşiği düşürmeyi, böylece bu zayıflatılmış ve yanlış ölçütün daha sonra, sivillerin arkasına saklanan teröristlere karşı parmaklarını kıpırdattıkları her durumda Amerikan ve müttefik ülke askerlerine karşı silah olarak kullanılabilmesini" amaçladığını ileri sürdü.

Öte yandan İsrail'in Avrupa'daki en güçlü müttefiki Almanya, Gambiya'nın Myanmar'a karşı açtığı davayı destekleyen diğer bazı ülkelere katıldı. Divandan yalnızca öldürmelere ilişkin kanıtları değil, çocuklara yönelik muameleyi, cinsel şiddeti ve zorla yerinden edilmeleri de değerlendirmesini istedi. Gözlemcilere göre bunların hepsi Gazze'deki felaket için de geçerli.

Nikaragua, Mart 2024'te İsrail'e silah sevkiyatını sürdürmesi nedeniyle Soykırım Sözleşmesi ve uluslararası insancıl hukuk kapsamındaki uluslararası yükümlülüklerini ihlal ettiği iddiasıyla Almanya'ya karşı UAD'de dava açtı. Bu davadaki yargılama sürüyor.

twt-x.png

HABERE YORUM KAT
UYARI: Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Mepa News, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Her bir yorum 600 karakterle (boşluklu) sınırlıdır.