ABD-İran anlaşmasının detayları neler?

ABD Başkanı Donald Trump, İran ile savaşın sona erdirilmesine yönelik ilk aşama anlaşmasının pazar günü imzalanmasının planlandığını açıkladı. Ancak Tahran yönetimi, anlaşmanın zamanlamasına ilişkin kesin bir teyitte bulunmaktan kaçındı.

Üç aydan uzun süredir devam eden ve küresel enerji piyasalarında ciddi dalgalanmalara yol açan savaşın ardından tarafların üzerinde çalıştığı ilk metnin, mevcut ateşkesi 60 gün daha uzatacak bir mutabakat zaptı olduğu belirtiliyor.

Trump, perşembe günü İran'ın ham petrol ihracatının yaklaşık yüzde 90'ının işlendiği Hark Adası'ndaki petrol tesislerini hedef alma tehdidinde bulunduktan kısa süre sonra, Tahran ile anlaşmaya çok yakın olduklarını ve anlaşmanın hafta sonu imzalanabileceğini söylemişti.

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ise cuma günü yaptığı açıklamada ABD ile mutabakatın "hiç olmadığı kadar yakın" olduğunu belirtti. Trump daha sonra Arakçi'nin açıklamalarını kendi sosyal medya platformu Truth Social'da paylaştı.

Cumartesi günü yeni bir açıklama yapan Trump, anlaşmanın pazar günü imzalanmasının planlandığını belirterek, imzanın ardından Hürmüz Boğazı'nın "herkese açık" hale geleceğini söyledi.

Trump ayrıca İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stoklarına atıfta bulunarak, "Her şey sakinleştiğinde gidip nükleer tozu alacağız ve imha edeceğiz" ifadelerini kullandı.

Buna karşılık İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, mutabakatın pazar günü imzalanmayacağını ancak önümüzdeki günlerde gerçekleşmesinin ihtimal dışı olmadığını söyledi.

Bekayi, Pakistan arabuluculuğunda yürütülen "İslamabad Mutabakatı"nın şu aşamada savaşı sona erdirmeye odaklandığını, nükleer program konusunun ise henüz müzakere edilmeyeceğini ifade etti.

Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif de anlaşmanın önümüzdeki 24 saat içinde tamamlanmasının beklendiğini belirterek elektronik imza süreci için hazırlık yapıldığını açıkladı.

Anlaşmanın içeriğinde neler var?

Trump, anlaşmayı "nükleer silaha karşı bir duvar" olarak tanımlarken, İran'ın hiçbir şekilde nükleer silah edinmemeyi kabul edeceğini savundu.

Arakçi ise mutabakatın 14 maddeden oluştuğunu ve ilk aşamada ABD'nin İran limanlarına uyguladığı ablukanın kaldırılmasının öngörüldüğünü söyledi.

İranlı bakana göre anlaşma, tüm cephelerde çatışmaların sona erdirilmesini, savaş başlatmama taahhüdünü ve güç kullanımından kaçınılmasını içeriyor.

Mutabakatın imzalanmasının ardından İran'ın dondurulmuş mali varlıklarının serbest bırakılması da öngörülüyor.

Arakçi, İran'ın nükleer programının ikinci aşamada ele alınacağını ve Tahran'ın yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyumu ülke içinde seyreltilmesini değerlendirebileceğini söyledi.

İkinci aşamadaki müzakerelerin ABD yaptırımlarının kaldırılmasına da odaklanacağı belirtildi.

Temel anlaşmazlık konuları

Taraflar arasındaki en önemli anlaşmazlık başlıklarının İran'ın nükleer programı, yaptırımların kaldırılması, dondurulmuş İran varlıkları ve Lübnan dosyası olduğu belirtiliyor.

Washington, İran'ın nükleer silah geliştirmesini veya bu kapasiteye sahip olmasını engellemek isterken, Tahran programının sivil amaçlı olduğunu savunuyor.

İran ayrıca onlarca yıldır uygulanan ABD yaptırımlarının kaldırılmasını ve yurt dışında dondurulmuş milyarlarca dolarlık varlıklarına erişim sağlanmasını talep ediyor.

Lübnan konusu da müzakerelerde önemli başlıklardan biri olarak öne çıkıyor. İran, İsrail'in Lübnan'a yönelik saldırılarının ve ülkenin güneyindeki askeri varlığının sona ermesini isterken, Tel Aviv yönetimi bu konuda çekincelerini sürdürüyor.

Hürmüz Boğazı ve enerji krizi

Savaşın başlamasının ardından İran, dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz ticaretinin yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolünü artırmış ve geçişleri kısıtlamıştı.

ABD ise buna karşılık İran limanlarına yönelik deniz ablukası uygulamaya başlamıştı.

Taraflar arasında sağlanacak mutabakatın en önemli sonuçlarından birinin Hürmüz Boğazı'nın yeniden tam kapasiteyle uluslararası deniz taşımacılığına açılması olması bekleniyor.

Ancak İran, boğazın kendi karasuları ile Umman karasuları içerisinde yer aldığını savunarak gelecekte geçiş yapan gemilerden çeşitli hizmetler karşılığında ücret alınmasını gündeme getirebileceğinin sinyalini veriyor.

Dünyadan ve İsrail'den tepkiler

İngiltere Başbakanı Keir Starmer, Trump'ın savaşı sona erdirmeye yönelik çabalarını desteklediğini açıkladı.

ABD'de Cumhuriyetçi ve Demokrat siyasetçiler arasında ise anlaşmaya yönelik farklı değerlendirmeler yapılıyor. Bazı Cumhuriyetçiler İran'ın nükleer silah elde etmemesi şartıyla anlaşmayı desteklerken, bazı Demokrat isimler Trump'ın sürece ilişkin vaatlerine şüpheyle yaklaşıyor.

İsrail'de ise olası anlaşma ciddi tartışmalara yol açtı.

İsrailli yorumcular ve güvenlik çevreleri, anlaşmanın İran'a ekonomik ve siyasi nefes aldırabileceği görüşünü savunurken, Tel Aviv yönetiminin İran ve Lübnan cephelerini birbirinden ayırmak istediği belirtiliyor.

İsrail basınında yer alan değerlendirmelerde, hükümetin özellikle Lübnan'daki askeri faaliyetleri konusunda gelecekte daha fazla uluslararası baskıyla karşı karşıya kalabileceği ifade edildi.

İsrail Güvenlik Kabinesi'nin pazar günü anlaşmanın olası sonuçlarını değerlendirmek üzere toplanmasının beklendiği bildirildi.

Kaynak: Mepa News, Al Jazeera