İran'ın balistik füzelerin menzil sınırını kaldırma kararı ne anlama geliyor?

Al Jazeera | Tercüme: Mepa News

İran Devrim Muhafızları, balistik füzelerinin menziline kendi koyduğu 2 bin kilometrelik sınırı kaldırdığını açıkladı. Bu açıklama, Tahran'ın artık Orta Doğu dışındaki hedefleri vurmayı düşünüp düşünmediği sorusunu gündeme getirdi.

Devrim Muhafızları Sözcüsü Tuğgeneral Hüseyin Muhibbi, cumartesi günü Tahran'da düzenlenen bir basın toplantısında, "Bu sınırlama bizim için kaldırıldı" dedi.

Muhibbi, İran'ın elinde bu sınırı aşan füzeler olup olmadığını söylemedi. Ancak Tahran tutumunu sertleştirip "taarruz odaklı" bir askeri doktrine yönelirken İran'ın kabiliyetlerini açıklamalarla değil, eylemleriyle göstereceğini ekledi.

Açıklama, İran'ın dini lideri Mücteba Hamaney'in ABD veya İsrail'den gelecek "her tür ve düzeyde tehdide" coğrafi sınır tanımayan bir karşılık verileceği uyarısından günler sonra geldi. Mücteba, Hürmüz Boğazı'ndaki istikrarsız durum ve ABD'nin İran limanlarına uyguladığı deniz ablukası sürerken İran'ın "ne savaş ne barış" durumuna son vermesi gerektiğini söylemişti.

Açıklama aynı zamanda ABD ile İsrail'in İran'a karşı yürüttüğü savaşı sona erdirmek için diplomatik çabaların yoğunlaştığı bir dönemde geldi. Trump, Washington DC'de Katar Başbakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman bin Casim Al Sani ile görüşmelerinin ardından pazartesi günü, askeri çatışmaların sona erdirilmesi yönünde "olumlu bir ivme" olduğunu söyledi.

Peki sınırın kaldırılması gerçekte neyi değiştiriyor ve İran bu adımı neden şimdi atıyor?

İran'ın füzeleri nereye ulaşabilir?

İran, 2 bin kilometrenin ötesine füze fırlatabilecek operasyonel kabiliyete zaten sahip, ancak bölgesel caydırıcılığa odaklanırken füzelerinin menziline sınır koydu. İran füzeleri, Arap Yarımadası'nın tamamına, Levant'a ve Mısır'ın büyük bölümüne, ayrıca Yunanistan, Bulgaristan, Romanya, Arnavutluk, Kuzey Makedonya ve Sırbistan dahil Güneydoğu Avrupa'nın bazı kesimlerine ulaşabiliyor.

Körfez ülkeleri açısından açıklama pek az şeyi değiştiriyor. Bu ülkeler zaten İran'ın 2 bin kilometrelik menziline rahatlıkla giriyor ve ABD ile İsrail'in 28 Şubat'ta savaşı başlatmasından bu yana defalarca İran'ın füze saldırılarına maruz kaldı.

Bu değişiklik, İran'ın bazı roket fırlatma rampalarını ülkenin doğusuna konuşlandırmasını kolaylaştırabilir. Bu bölgeden İsrail'e ulaşmak için daha uzun menzil gerekiyor. ABD ve Avrupalı müttefikleri, İran'ın Hint Okyanusu ve Avrupa'daki Amerikan üslerini hedef alabilmesinden endişe ediyor.

Martta Birleşik Krallık, İran'ı ülkeye yaklaşık 4 bin kilometre uzaklıktaki Diego Garcia'da bulunan ortak ABD-Birleşik Krallık üssüne doğru füze fırlatmakla suçladı. Tahran, Hint Okyanusu'ndaki üssü hedef aldığını reddetti ve bunun "İsrail'in bir sahte bayrak operasyonu" olduğunu söyledi.

Birleşik Krallık, Fransa ve Almanya, 2019'da yaptıkları modellemeye göre İran'ın Hürremşehr füzesinin daha hafif savaş başlığı taşıyan bir versiyonunun menzilinin yaklaşık 3 bin kilometre olduğunu açıkladı. Associated Press haber ajansına göre ABD'li yetkililer, İran'ın uzay programında kullanılan teknolojinin kıtalararası balistik füze üretimine uyarlanabileceğini de söyledi. İran'ın cephaneliğinde şu anda kıtalararası balistik füze bulunmuyor.

Doha Lisansüstü Çalışmalar Enstitüsü'nde uluslararası siyaset ve güvenlik alanında doktor öğretim üyesi olan Muhanad Seloom, Al Jazeera'ya, Diego Garcia'ya doğru yapılan füze atışının İran'ın vermek istediği mesajı zaten ilettiğini söyledi. Seloom, "İran bunu yaptığını reddetti, ama bu kabiliyete sahip olduğu mesajını vermek istedi. Yani evet, bu kabiliyete sahip" dedi.

Exeter Üniversitesi'nde de fahri araştırmacı olan Seloom, İran'ın son on yılda uzaya yaptığı fırlatmalara dikkat çekerek aynı roketlerin teoride dünyanın her yerine ulaşabileceğini söyledi. "Ne kadar etkili olacakları ise bambaşka bir mesele" diyen Seloom, İran'ın yaklaşık 5 bin kilometre menzilli füzeleri muhtemelen kullanıma sokabileceğini ekledi.

İranlı güvenlik analisti Mohamed Taheri de İran devlet televizyonunun 3. kanalında benzer bir değerlendirme yaptı. Taheri, 2010'ların ortalarına gelindiğinde menzilin İran için teknik bir engel olmaktan çıktığını söyledi. "Şu anda bile 2 bin kilometrenin üzerindeki menzillere ulaşmamızı engelleyen teknik bir sınır yok" dedi.

Taheri, "Menzili 4 bin kilometreye çıkarsak Avrupa'nın büyük bölümü kesinlikle füzelerimizin menziline girer. Kabaca Kuzey Afrika'nın da büyük bölümü menzilimize girer" dedi.

Avrupa, İran'ın füze tehdidine nasıl karşılık verdi?

Devrim Muhafızları'nın kendi koyduğu sınırı kaldırma açıklaması, Tahran'ın füze menzili konusunda Avrupa'ya verdiği güvencelerden uzaklaştığını düşündürüyor. Avrupa'nın İran'la ilişkileri, ülkenin nükleer programı ve bölgesel jeopolitik hedefleri nedeniyle bozuldu. Avrupa Birliği'nin Devrim Muhafızları'nı "terörist" bir örgüt olarak tanımlaması ve ABD'nin kıtadaki üsleri kullanmasına izin vermesi İran'ın tepkisini çekti.

İran, bu yıl topraklarındaki ABD uçakları nedeniyle Bulgaristan'ı defalarca uyardı. Tahran, nisanda gönderdiği diplomatik notada Bulgaristan'ı, ABD askeri uçaklarının İran'a yönelik operasyonlar için havaalanlarını kullanmasına izin vermemesi konusunda uyardı.

Bulgaristan parlamentosu temmuzda Bezmer Hava Üssü'nde ABD'ye ait en fazla sekiz KC-135 yakıt ikmal uçağının konuşlandırılmasına onay verdi. Bunun üzerine İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, Bulgar karar alıcıların bu adımın "sorumluluğunu üstlenmesi gerektiğini" söyledi. Bu, Tahran'ın Sofya'ya üçüncü uyarısıydı.

Ağustosta İran'dan konuya yakın iki kaynak, Financial Times'a, Bulgaristan gibi ülkelerdeki ABD üslerinin olası hedefler olarak değerlendirildiğini söyledi. Kaynaklar, Avrupa'ya yönelik tehdidin gerçek olduğunu, ancak kıtanın güneyi ve güneydoğusuyla sınırlı kaldığını belirtti. 21 Ağustos'ta iki ABD yakıt ikmal uçağı Bezmer'den ayrıldı.

Geçen ay Birleşik Krallık'ın istihbarat şefi, İran'ın Avrupa'daki askeri üsleri hedef alma faaliyetlerini artırdığını söyledi. Bu açıklama, Birleşik Krallık Başbakanı Andy Burnham'ın, Kraliyet Hava Kuvvetleri'ne (RAF) ait Fairford Hava Üssü'ne yönelik olduğu düşünülen bir saldırı planının arkasında "neredeyse kesin olarak" Devrim Muhafızları'nın bulunduğunu söylemesinin ardından geldi. ABD bombardıman uçakları, İran'a saldırılar düzenlemek için bu üssü kullanıyordu. Olay, ABD'nin güvenlik kaygıları nedeniyle bu ayın başında askeri jetlerini tesisten çekmesine yol açtı. Tahran, olayda dahli olduğunu reddetti ve bunun bir "sahte bayrak" operasyonu olduğunu söyledi.

The Wall Street Journal'a göre ABD ordusu pazartesi günü "İran'dan gelen bir tehdidin ardından" uçaklarını ikinci bir İngiliz üssü olan RAF Mildenhall'dan tahliye etti. Yakıt ikmal uçakları Almanya'ya ve başka yerlere nakledildi. ABD'li yetkililer tehdidin tam olarak ne olduğunu hala görüşüyordu.

Birleşik Krallık Savunma Bakanlığı, uçakların neden taşındığını doğrulamadı. Bakanlık sözcüsü, "Uçaklar ve diğer unsurlar, operasyonel ihtiyaçlara göre düzenli olarak yer değiştirir" dedi.

Birleşik Krallık, Almanya ve Romanya'daki üsler de ABD'nin çatışma sırasında Avrupa'da kullandığı diğer noktalar arasında.

İranlı analist Taheri, "Bu savaşta, bazı ülkelerle diplomatik ilişkilerimiz nedeniyle bugüne kadar gözettiğimiz coğrafi sınırlamayı bir kenara bırakmamız, hatta Avrupa'daki üsleri vurabilmemiz mümkün" dedi.

Doha Enstitüsü'nden Seloom, açıklamanın Avrupa hükümetleri açısından "kaygı verici olduğunu ama alarm nedeni olmadığını" söyledi. Füzelerin Avrupa ana karasına veya Birleşik Krallık'a ulaşmak için uzun bir mesafe katetmesi gerekeceğini belirtti. Bunun, bölgede askeri unsurları bulunan NATO üyelerine erken uyarı ve füzeleri önlemek için zaman sağlayacağını anlattı.

Seloom, Avrupa'yı tehdit etmenin İran'ın çıkarlarına hizmet etmeyeceğini söyledi. Avrupalı hükümetler Trump'ın savaşına destek vermemiş ve enerji maliyetleri nedeniyle ağır bir bedel ödemelerine rağmen diplomatik çözüm için çaba göstermişti. Seloom, İran'ın uluslararası güvenliğe yönelik bir tehdit olarak sunulması halinde bu tutumun değişebileceği uyarısında bulundu. Irak örneğini hatırlatarak, peş peşe gelen Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararlarının ardından Avrupa'nın 2003'teki işgale destek verdiğine dikkat çekti.

Seloom, "Avrupa'yı veya Birleşik Krallık'ı tehdit etmek söz konusu olduğunda kimse İran'ın politikalarını savunamaz" dedi. Sınırın kaldırılmasının, Tahran'ın "artık bu çatışmayı varoluşsal bir mesele olarak gördüğüne" işaret ettiğini ekledi.

Ona göre bütün bölgenin kaygılanması gereken nokta bu. "Onlara tek seçeneklerinin ölmek olduğunu düşündürürseniz her şeyi yapabilirler. Kırmızı çizgi kalmaz" dedi.

İran bu adımı neden şimdi atıyor?

Sınırı kendisi koyduğu için İran bunu istediği zaman kaldırabilirdi. Devrim Muhafızları yıllarca sınırın, Avrupa ülkelerine hedef alınmayacakları konusunda güvence vermek için konduğunu söyledi.

Devrim Muhafızları Sözcüsü Muhibbi daha da ileri giderek İran'ın nükleer doktrinini değiştirmeye ve bir bomba üretmeye karar vermesi halinde gerekli hazırlıkların yapılacağını söyledi.

Bir yoruma göre bu, bir caydırıcılık adımı: Washington'a ve ABD uçaklarına ev sahipliği yapan Avrupalı hükümetlere, yeni saldırıların daha geniş kapsamlı bir karşılığa yol açabileceği uyarısı. İran'ın Bulgaristan'a yönelik önceki tehditleri de benzer biçimde, Avrupalı hükümetleri ABD operasyonlarını desteklemekten caydırma girişimi olarak görüldü.

Tahran, çatışmayı sona erdirme çabaları sürerken diplomatik bir koz da elde etmek istiyor. Menzil sınırını yeniden getirmeyi bir taviz olarak sunabilir ve artık menzili sınırlamanın müzakere masasında bir bedeli olacağını ima edebilir.

"İkisi de" diyen Seloom, Tahran'ın yeni ABD Kongresi ocakta toplanmadan önce kısa bir fırsat gördüğünü savundu. Seloom'a göre Tahran, Trump'ın bu süre içinde başarı olarak sunabileceği bir anlaşma isteyeceğini düşünüyor.

Seloom, sınırı kaldırma kararının "temelde Trump yönetimini yeni bir askeri harekat başlatmaya değil, bir anlaşmaya varmaya yöneltmek" amacı taşıdığını söyledi. Trump köprüleri ve elektrik şebekesini vurmakla tehdit ederken İran, "daha da çılgınca davranabileceği mesajını veriyor".

Batı geçmişte İran'ın füzeleri hakkında ne söyledi?

Batı'nın İran füzelerine yönelik kaygıları, on yılı aşkın süredir nükleer dosyayla birlikte gündemde.

ABD Başkanı Barack Obama döneminde imzalanan 2015 nükleer anlaşması, yaptırımların hafifletilmesi karşılığında İran'ın nükleer programını sınırlandırdı. Resmi adı Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) olan anlaşmayı onaylayan Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 2231 sayılı kararı da İran'ın balistik füze programına kısıtlama getirdi.

Bu kısıtlamaların süresi Ekim 2023'te doldu. Ardından Batılı ülkeler, Tahran'ın füze faaliyetleri konusunda kaygılarını dile getirdi. Eylül 2025'te Fransa, Almanya ve Birleşik Krallık, nükleer zenginleştirme faaliyetleri nedeniyle İran'a yeniden yaptırım uyguladı. Ancak Tahran, Trump'ı 2015 anlaşmasından çekilmekle suçladıktan sonra zenginleştirmedeki artışı savundu.

Trump, İran'ın füze ve nükleer programlarının imha edilmesini şubatta başlatılan savaşın başlıca hedefleri olarak belirledi. "Füzelerini imha edeceğiz ve füze sanayilerini yerle bir edeceğiz" demişti.

ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth, günler sonra hedefin İran'ın taarruz füzelerini imha etmek ve füze üretimini ortadan kaldırmak olduğunu söyledi. Ancak uzmanlara ve ABD istihbaratının değerlendirmelerine göre İran'ın füze programının ABD topraklarını tehdit edebilecek düzeye gelmesine daha yıllar vardı.

Savaştan önce İran, Orta Doğu'nun en büyük balistik füze stokuna sahipti. Stokta 2 bin 500 ila 6 bin füze bulunduğu tahmin ediliyordu.