Sudan'daki savaşın görünmeyen ekonomik boyutu: Altın, limanlar ve dış destek ağları

Sudan'da Nisan 2023'te başlayan ordu ile Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) arasındaki savaş, yalnızca iktidar mücadelesi ve askeri kontrol alanları üzerinden yürümüyor. Ülkenin altın rezervleri, tarımsal kaynakları, petrol nakil hatları, Kızıldeniz kıyısındaki limanları ve sınır ötesi ticaret ağları, çatışmanın ekonomik boyutunu oluşturan başlıca unsurlar arasında yer alıyor.

Sudan'ın doğal kaynakları, savaşan taraflar için silah, mühimmat, yakıt ve lojistik ihtiyaçların karşılanmasında önemli bir finansman kaynağına dönüşürken, dış aktörlerin ülkeye yönelik ilgisi de ekonomik ve stratejik çıkarlarla şekilleniyor.

Altın ticaretinden elde edilen gelirler, sınır ötesi kaçakçılık ağları ve silah tedarik zincirleri, savaşın ülke sınırlarını aşan ekonomik bir yapıya dönüşmesine yol açıyor.

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği'nin Temmuz 2026'da yayınladığı rapor, Sudan'daki savaş ekonomisinin çatışmayı kendi kendini besleyen bir yapıya dönüştürdüğünü ortaya koyuyor. Rapora göre taraflar, askeri operasyonların maliyetini karşılamak için kontrol ettikleri bölgelerdeki doğal kaynaklardan, ticaret yollarından ve emtia hareketlerinden giderek daha fazla gelir elde ediyor.

Altın: Savaşın en önemli finansman kaynaklarından biri

Sudan'ın savaş ekonomisinin merkezinde altın bulunuyor. Ülke, Afrika'nın önemli altın üreticileri arasında yer alırken, 2011'de Güney Sudan'ın bağımsızlığını kazanmasıyla petrol gelirlerinin büyük bölümünü kaybetmesinin ardından altın, döviz kazancının başlıca kaynaklarından biri haline geldi.

Chatham House'un Mart 2025'te yayınladığı ve Mart 2026'da güncellediği araştırmaya göre, Sudan'da altın madenciliği ve ticareti, savaşın başlamasından önce de ordu ile HDK arasındaki ekonomik rekabetin önemli başlıklarından biriydi.

Her iki taraf da eski Devlet Başkanı Ömer el Beşir döneminden itibaren altın üretimi ve ticaretinde nüfuz sahibi olmuş, güvenlik ve siyasi bağlantılar üzerinden sektördeki konumlarını güçlendirmişti.

Araştırmaya göre küçük ölçekli ve geleneksel madencilik, Sudan'ın altın üretiminin büyük bölümünü oluşturuyor. Bu üretimin önemli bir kısmı doğrudan veya komşu ülkeler üzerinden Birleşik Arap Emirlikleri'ne (BAE) ulaşıyor. Çad, Mısır, Eritre ve Güney Sudan, bu ticarette kullanılan güzergahlar arasında gösteriliyor.

Altın sahalarının kontrolü de savaşın coğrafi boyutunu şekillendiriyor. Darfur'daki Cebel Amir gibi önemli maden bölgeleri, HDK'nin ekonomik ve askeri nüfuz alanları arasında yer alıyor.

Chatham House, HDK lideri Muhammed Hamdan Dagalo'nun ailesiyle bağlantılı Al Junaid şirketinin, savaş öncesinde altın sektöründeki etkisini artırdığını ve bu ekonomik ağın HDK'nin finansman kapasitesine katkı sağladığını belirtiyor.

Sudan'ın altın üretimiyle resmi ihracat rakamları arasındaki fark, savaş ekonomisinin büyüklüğünü ortaya koyan önemli göstergelerden biri.

Sudan Merkez Bankası ve devlet madencilik şirketinin 2026 başında paylaştığı verilere göre ülke, 2025'te yaklaşık 70,15 ton altın üretti. Buna karşılık Merkez Bankası kayıtlarında resmi ihracat miktarı yaklaşık 14 ton olarak yer aldı.

Sudanlı yetkililer, üretim ile resmi ihracat arasındaki farkın önemli bölümünün kaçakçılık ve kayıt dışı ticaretten kaynaklandığını belirtiyor. Ancak HDK'nin kontrolündeki bölgelerden elde edilen üretimin resmi istatistiklere tam olarak yansımaması, gerçek üretim ve kaçakçılık miktarlarının kesin biçimde hesaplanmasını güçleştiriyor.

İngiltere hükümeti, Temmuz 2026'da Sudan'daki savaş ekonomisini finanse ettiği şüphesiyle altın ticareti, silah tedariki ve finansal aracılık ağlarına yönelik yaptırımlar açıkladı. Yaptırım listesinde hem HDK hem de Sudan Silahlı Kuvvetleri (SSK) ile bağlantılı olduğu ileri sürülen kişi ve şirketler yer aldı.

İngiliz hükümeti, 2024 ve 2025 yıllarında resmî altın ihracatının toplam değerini 1,5 milyar dolar olarak verirken, kaçak yollarla ülke dışına çıkarılan altının değerinin bunun çok üzerinde olabileceğini bildirdi.

Yaptırım açıklamasında HDK'ye finansman ve tedarik sağladığından şüphelenilen bazı kişilerin Dubai merkezli gayrimenkul ve holding şirketleri üzerinden faaliyet yürüttüğü ileri sürüldü. Sudan ordusu ile bağlantılı olduğu değerlendirilen bazı şirketler de silah ve ekipman tedarik ağları kapsamında yaptırım listesine alındı. Bu iddialar, Sudan'daki savaş ekonomisinin yalnızca maden sahalarından değil, uluslararası finans ve ticaret ağlarından da beslendiğini gösteriyor.

BAE: Altın ticaretinin merkezi ve dış destek iddiaları

Sudan'ın altın ticaretinde BAE, özellikle Dubai'nin uluslararası altın piyasasındaki konumu nedeniyle önemli bir yere sahip. Ancak savaşın başlamasından sonra Sudan ile BAE arasındaki ilişkiler, ekonomik bağımlılık ile siyasi ve askeri suçlamaların iç içe geçtiği bir yapıya dönüştü.

Reuters'ın Ekim 2025 tarihli haberine göre BAE, 2025'in ilk altı ayında Sudan'ın resmi altın ihracatının yaklaşık yüzde 90'ını, yani 8,8 tonunu satın aldı. Bu ticaretin değerinin yaklaşık 840 milyon dolar olduğu belirtildi. Sudan yönetimi, altın gelirlerini yakıt ve buğday gibi temel ihtiyaçların ithalatında kullanılan önemli bir döviz kaynağı olarak değerlendiriyordu.

Ancak aynı dönemde Sudan ordusunun kontrolündeki Port Sudan'dan BAE'ye yönelik ticari uçuşların ve deniz taşımacılığının kısıtlanması, altın ihracatını ve döviz akışını olumsuz etkiledi. Reuters'a konuşan tüccarlar ve yetkililer, Sudan para biriminin dolar karşısında değer kaybında bu aksamanın da etkili olduğunu bildirdi.

Sudan Merkez Bankasının verilerine dayanan Bloomberg'in Nisan 2026 tarihli haberinde ise BAE'nin Sudan'ın toplam resmi altın ihracatındaki payının 2024'te yüzde 99 seviyesindeyken 2025'te yüzde 56'ya gerilediği belirtildi.

Sudan'ın BAE'ye gönderdiği resmi altın miktarı da 2024'teki 22,2 tondan 2025'te 8,2 tona düştü.

Bu değişim, Sudan'ın altın ticaretinde güzergah ve alıcı çeşitlendirmesine yöneldiğini gösterse de kayıt dışı ticaretin sona erdiği anlamına gelmiyor.

Sudan Transparency and Policy Tracker'ın değerlendirmesine göre, Mısır'ın Sudan altını ticaretindeki payının artması, bazı akışların güzergah değiştirdiğine işaret ediyor. Araştırma, altının nihai pazara ulaşma biçimindeki değişimin sektörün kayıt dışı yapısını ortadan kaldırmadığını vurguluyor.

BAE'nin HDK'ye askeri destek sağladığı yönündeki ifadeler de savaşın uluslararası boyutunun en önemli tartışma başlıklarından biri. Avrupa Birliği İltica Ajansının Ekim 2026 tarihli Sudan güvenlik raporunda BAE, HDK'nin başlıca dış destekçisi olarak değerlendiriliyor. Raporda, silah, insansız hava aracı, mühimmat, lojistik ve yabancı savaşçı teminiyle ilgili iddialara yer veriliyor.

Birleşmiş Milletler ve çeşitli uluslararası kuruluşların raporlarında da BAE bağlantılı olduğu ileri sürülen tedarik ve lojistik ağları inceleniyor. Ancak Abu Dabi yönetimi, HDK'ye askeri destek verdiği suçlamalarını reddediyor.

Kızıldeniz limanları: Savaşın ekonomik ve stratejik kapısı

Sudan'ın ekonomik mücadelesinde altın kadar önemli bir diğer unsur, Kızıldeniz kıyısındaki limanlar. Ülkenin doğusunda bulunan Port Sudan, savaşın başlamasından sonra ordu kontrolündeki yönetimin başlıca idari ve ekonomik merkezine dönüştü. Aynı zamanda ülkenin dış ticaretinin, insani yardımların ve temel ithalatının önemli bölümü bu liman üzerinden yürütülüyor.

Fotoğraf: Abd Almohimen Sayed

Port Sudan'daki Güney Konteyner Terminali, Kuzey Limanı ve Beşair Terminali farklı ticari işlevler üstleniyor. Özellikle Beşair Terminali, Güney Sudan'ın petrol ihracatı açısından kritik öneme sahip. Güney Sudan, denize kıyısı bulunmadığı için petrolünü Sudan üzerinden Kızıldeniz'e ulaştırıyor.

Bu durum Sudan'daki savaşın ekonomik etkilerini ülke sınırlarının ötesine taşıyor. 2024 yılında Sudan'daki çatışmalar nedeniyle petrol boru hattında yaşanan hasar ve operasyonel sorunlar, Güney Sudan'ın petrol üretimi ve ihracatını da olumsuz etkiledi. Dünya Bankası verilerine göre Güney Sudan'ın petrol ihracatı, Sudan'daki boru hattı kesintileri nedeniyle 2024'te ciddi biçimde geriledi. İhracatın Nisan 2025'te yeniden başlaması ise iki ülke arasındaki ekonomik bağımlılığın önemini ortaya koydu.

Sudan Tribune'ün Mart 2026 tarihli değerlendirmesine göre ülkenin 730 ila 800 kilometre uzunluğundaki Kızıldeniz kıyısı, Sudan'a bölgesel lojistik merkez olma potansiyeli sağlıyor. Ancak Port Sudan'ın büyük konteyner gemilerini doğrudan kabul edebilmesi için liman derinliğinin artırılması, ekipmanların modernize edilmesi ve kara yolu ile demir yolu bağlantılarının geliştirilmesi gerekiyor.

Limanların önemi yalnızca ticaret gelirleriyle sınırlı değil. Kızıldeniz, Asya ile Avrupa arasındaki deniz taşımacılığının ve küresel enerji ticaretinin önemli güzergahlarından biri. Sudan'ın bu kıyıdaki konumu, bölgesel ve küresel aktörlerin ülkeye yönelik stratejik ilgisini artırıyor.

Rusya'nın Sudan'da deniz üssü kurma girişimi de bu çerçevede değerlendiriliyor. Moskova ile Hartum arasında Kızıldeniz kıyısında bir Rus deniz lojistik merkezi kurulmasına ilişkin görüşmeler yıllardır devam ediyor. Ancak Carnegie Endowment for International Peace'in 5 Kasım 2026 tarihli analizine göre söz konusu üs henüz inşa edilmedi ve proje resmen iptal edilmiş de değil. Sudan'daki siyasi değişimler, savaş ve Rusya'nın dış politika öncelikleri projenin hayata geçirilmesini belirsiz hale getirdi.

Dolayısıyla Port Sudan ve Kızıldeniz kıyısı, yalnızca Sudan'ın dış ticareti açısından değil, deniz ulaşımı, enerji güvenliği ve askeri erişim bakımından da stratejik önem taşıyor.

Arap zamkı ve tarım ürünleri: Savaşın küresel tedarik zincirine uzanan etkisi

Sudan'ın savaş ekonomisi yalnızca altın ve petrol üzerinden işlemiyor. Ülkenin küresel pazarda önemli bir paya sahip olduğu Arap zamkı da çatışmanın ekonomik araçlarından biri haline geldi.

Arap zamkı, akasya ağaçlarından elde edilen ve gıda, içecek, ilaç ve kozmetik sanayisinde kullanılan doğal bir madde. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği'nin Temmuz 2026'da yayınladığı rapora göre Sudan, savaş öncesinde ham Arap zamkı ihracatının yaklaşık yüzde 70 ila 80'ini karşılıyordu.

Raporda, savaşın başlamasından sonra bu ticaretin kontrol edilen bölgelere göre farklı güzergahlara yöneldiği belirtiliyor. Sudan ordusunun kontrolündeki bölgelerden elde edilen ürünler Port Sudan üzerinden ihracata gönderilirken HDK'nin kontrolündeki alanlardan gelen önemli miktardaki ürünün komşu ülkelere uzanan kaçakçılık güzergahlarına yönlendirildiği kaydediliyor.

BM, Mayıs 2025'te Batı Kordofan'daki El Nuhud kentinde Arap zamkı ticaret merkezinin ve depolarının HDK tarafından yağmalandığını bildirdi. Bu olayın üreticileri, tüccarları ve sektörle geçimini sağlayan yerel halkı olumsuz etkilediği belirtildi.

Raporda ayrıca Sudan menşeli ürünlerin komşu ülkelerde yerel üretim gibi gösterilerek uluslararası ticaret zincirlerine sokulabildiği uyarısı yapılıyor. Bu durum, Sudan'daki savaş ekonomisinin yalnızca silah ve altın ticaretini değil, küresel gıda ve ilaç sanayisini ilgilendiren tedarik zincirlerini de etkilediğini ortaya koyuyor.

BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk, şirketlere ve devletlere çatışma bölgelerinden gelen ürünlerin menşeini, ticaret güzergâhlarını ve aracılarını daha sıkı denetleme çağrısında bulundu.

Dış destek ağları: Silah, finansman ve lojistik

Sudan'daki savaşın devam etmesinde dış destek ağlarının rolü, uluslararası raporlarda giderek daha fazla ele alınıyor. Bu destek yalnızca doğrudan silah sevkiyatından oluşmuyor; finansman, askeri eğitim, insansız hava araçları, mühimmat, yabancı savaşçı temini, yakıt ve lojistik güzergâhlar da savaşın sürdürülmesinde etkili oluyor.

Avrupa Birliği İltica Ajansının Ekim 2026 tarihli raporu, Sudan'daki çatışmaya farklı biçimlerde destek sağladığı değerlendirilen ülkeler arasında BAE, Suudi Arabistan, Mısır, Türkiye, İran, Rusya, Katar, Libya, Çad, Etiyopya, Eritre ve Güney Sudan'ı sayıyor. Ancak bu ülkelerin tamamının aynı tarafı desteklediği veya aynı ölçekte askeri faaliyette bulunduğu söylenemez.

Raporda BAE, HDK'nin başlıca dış destekçisi olarak değerlendirilirken, Abu Dabi'nin bu suçlamaları reddettiği de belirtiliyor. Rapora göre HDK'ye yönelik olduğu ileri sürülen silah ve lojistik desteğinde Çad'ın doğusu, Libya'nın güneydoğusu ve Somali'nin kuzeydoğusundaki güzergâhlar kullanıldı. Reuters'ın Şubat 2026'da yayınladığı bir araştırmada ise Etiyopya'nın Sudan sınırına yakın bir bölgede HDK mensuplarının eğitimi için kamp kurulduğu ve bu girişimin BAE tarafından finanse edildiğine ilişkin iddialara yer verildi. BAE ise her zaman olduğu gibi bu iddiaları da reddediyor.

Sudan ordusuna yönelik dış destek ise farklı kanallar üzerinden şekilleniyor. Avrupa Birliği İltica Ajansının değerlendirmesinde Mısır'ın, Sudan ordusuna askeri teçhizat, lojistik ve istihbarat desteği sağladığına ilişkin iddialar aktarılıyor.

Suudi Arabistan'ın ise Sudan Silahlı Kuvvetlerine ekonomik destek verdiği, aynı zamanda diplomatik arabuluculuk girişimlerini sürdürdüğü belirtiliyor.

Ocak 2026'da Pakistan ile Sudan arasında gündeme gelen uçak, insansız hava aracı ve hava savunma sistemlerini kapsayan savunma anlaşmasında Riyad'ın kolaylaştırıcı rol oynadığı da raporda yer alıyor.

Türkiye'nin Sudan'daki rolü

Türkiye'nin Sudan'daki rolü de bu uluslararası ağın bir parçası. Avrupa Birliği İltica Ajansı, Ankara'nın savaşın ilerleyen dönemlerinde Sudan ordusuna Bayraktar TB2 ve Akıncı insansız hava araçları ile askeri teçhizat sağladığını belirtiyor.

Raporda Türkiye'nin diplomatik alanda da Sudan'daki taraflar arasında ve Sudan ile BAE arasındaki gerilimin çözümünde arabulucu rol üstlenmeye çalıştığı kaydediliyor.

İran ve Rusya'nın da Sudan ordusuna yönelik askeri tedarik ve siyasi ilişkiler bağlamında adı geçiyor. Ancak bu ilişkilerin kapsamı, tarafların resmi açıklamaları ve bağımsız kaynakların doğrulayabildiği bilgiler çerçevesinde ayrı ayrı değerlendirilmek zorunda.

Birleşmiş Milletler Sudan Bağımsız Uluslararası Araştırma Misyonu, Eylül 2026'da yayınladığı raporda dış destek ağlarının savaşın askeri kapasitesini artırdığını bildirdi.

Raporda, HDK saflarında savaşmak üzere 2 bine kadar Kolombiyalı paralı askerin Darfur ve Kordofan bölgelerinde görevlendirildiğine ilişkin bulgulara yer verildi. Bu kişilerin insansız hava araçları, topçu sistemleri ve gelişmiş silahları kullandığı belirtildi.

BM misyonu, HDK'ye yönelik yabancı personel, eğitim, silah ve lojistik desteğinin Kolombiya, BAE, Çad, Libya ve Somali'de faaliyet gösteren şirketler ve aracılar üzerinden sağlandığına ilişkin bulgular elde ettiğini açıkladı. Misyon ayrıca Sudan ordusunun da operasyonlarında yabancı kaynaklı insansız hava araçları kullandığına dair makul gerekçeler bulunduğunu bildirdi.

Bu bulgular, savaşın yalnızca Sudan içindeki askeri ve siyasi aktörler arasında yürütülmediğini, uluslararası tedarik ve finansman ağlarının da çatışmanın seyrini etkilediğini gösteriyor.

Savaş ekonomisi neden barış ihtimalini zorlaştırıyor?

Sudan'daki savaşın ekonomik boyutu, çatışmanın neden uzun süre devam edebildiğini anlamak açısından önemli. Altın madenleri, tarım ürünleri, sınır ticareti ve limanlar üzerindeki kontrol, savaşan taraflara yalnızca gelir sağlamıyor aynı zamanda silah ve lojistik tedarik edebilecekleri uluslararası ağlara erişim imkanı veriyor.

Bu yapı, savaşın tarafları için ekonomik ve askeri çıkarların birbirine bağlandığı bir sistem oluşturuyor.

Kontrol edilen bölgelerden elde edilen gelirler askeri operasyonları finanse ederken, savaşın devam etmesi de doğal kaynaklar ve ticaret güzergahları üzerindeki kontrolü daha değerli hale getiriyor.

Chatham House'un araştırması, altın ticaretinin Sudan ordusu ve HDK için önemli gelir kaynaklarından biri olduğunu ve bu ticaretin komşu ülkeleri, tüccarları, aracı şirketleri ve dış aktörleri kapsayan sınır ötesi bir ağ oluşturduğunu vurguluyor.

BM'nin Arap zamkı raporu da benzer biçimde, savaşan tarafların kontrol ettikleri bölgelerdeki ticaret ve emtia hareketlerinden gelir elde ettiğini ortaya koyuyor.

Bu nedenle Sudan'da kalıcı bir ateşkesin sağlanması, yalnızca cephe hatlarının durdurulması veya tarafların siyasi uzlaşmaya varmasıyla sınırlı kalmayabilir. Altın kaçakçılığı, silah tedariki, finansal aracılık ve sınır ötesi lojistik ağlarının da denetim altına alınması gerekiyor.

Sudan'ın doğal kaynakları ve Kızıldeniz kıyısındaki stratejik konumu, ülkeyi bölgesel ve küresel güçlerin ekonomik ve güvenlik hesaplarının kesiştiği bir alana dönüştürüyor.

Savaşın görünmeyen ekonomik boyutu ise bu kaynakların ülkenin yeniden inşası yerine çatışmanın sürdürülmesinde kullanılmasına yol açıyor.

Kaynak: Mepa News