Washington'daki hakim görüş birliği, en son Trump yönetiminin özel temsilcisi Steve Witkoff tarafından dile getirildiği şekliyle, temel bir kategorik yanılgıya dayanmaktadır. Bu yaklaşım, İran rejimini rasyonel ve fayda-maksimize eden bir aktör olarak varsaymakta, topyekun çöküş ihtimaliyle karşı karşıya kaldığında ideolojik ruhunu maddi varlığını kurtarmak uğruna feda edeceğini düşünmektedir.

Witkoff'un İran'ın içinde bulunduğu açmazlara dair bilançosu ilk bakışta ikna edicidir: Yıkıcı bir ekonomik daralma, İsrail'le yaşanan "12 Gün Savaşı"ndaki askeri hezimet, geçtiğimiz Haziran ayında nükleer altyapının nokta bir saldırıyla imha edilmesi ve kanlı biçimde bastırılan açık bir halk isyanı. Batılı, neoliberal bir perspektiften bakıldığında "büyük pazarlık" tek rasyonel çıkış yolu gibi görünmektedir. Ancak bu, Ali Hamaney'in de aynı jeopolitik satranç oyununu oynadığı varsayımına dayanır. Oysa durum böyle değildir. Hamaney, "reform"un bir can simidi değil, bir bomba olduğu Bizansvari bir yapının başındadır.

Mutlak iktidarın teolojisi

Hamaney'in neden eğilemeyeceğini anlamak için, Velayet-i Fakih'in kurumsal mimarisini kavramak gerekir. Bu yapı, basit bir otoriter başkanlıktan ibaret değildir, ilahi meşruiyete dair metafizik bir iddiadır. Hamaney, Humeyni sonrası dönemi, devletin ve nizamın bekasını İslam'ın temellerinin dahi önüne koyan bir "Mutlak Velayet" sistemini düzenlemekle geçirmiştir.

Anayasal hesap verebilirliğe ya da seçim şeffaflığına yönelik herhangi bir adım, sıradan bir politika değişikliği değil, bir sekülerleşme eylemi olacaktır. Kutsaldan müzakere edilebilir olana iniş, Hamaney'in kendi makamının teolojik temelini fiilen ortadan kaldırması anlamına gelir. Devrimci fakihin katı dünyasında "yarı-ilahi" bir yetki diye bir şey yoktur.

Düzenin tuzağı

Teolojiyi bir kenara bırakıp tamamen reelpolitik ölçütlerine bakıldığında dahi engeller aşılmazdır. Devrim Muhafızları Ordusu artık sadece bir askeri kanat değildir. İran GSYH'sinin yaklaşık yüzde 40'ını kontrol eden, yırtıcı bir ekonomik konglomeraya dönüşmüştür. Yaptırımları delmeye ve gölge piyasalara dayanan bir "devlet içinde devlet"tir.

"Witkoff Anlaşması" şeffaflık, bankacılık normalleşmesi ve hukukun üstünlüğünü talep etmektedir. Devrim Muhafızları açısından bu, refaha giden bir yol değil, iş modelinin idam fermanıdır. Dahası, Hamaney ile Devrim Muhafızları arasında bir "karşılıklı rehine" ilişkisi vardır: Devrim Muhafızları ideolojik varlık sebebi için Hamaney'e, Hamaney ise sokakları bastırmak için Devrim Muhafızları'nın süngülerine muhtaçtır. Bu, kanla imzalanmış bir pakttır ve diplomatik bir muhtırayla çözülemez.

Sovyet örneği: Durgunluk mu, intihar mı?

En öğretici tarihsel paralellik 1978 Çin'i değil, 1985 Sovyetler Birliği'dir. 86 yaşındaki Hamaney, Mihail Gorbaçov'un hayaletiyle yaşamaktadır. 20. yüzyılın sonuna dair temel dersi doğru biçimde kavramıştır: Perestroyka (yeniden yapılanma) ve Glasnost (açıklık) Sovyetler Birliği'ni kurtarmamış, aksine dağılmasının katalizörü olmuştur.

Reform yoluyla çöküş anlamına gelen "Gorbaçov yolu" ile nihai durgunluğu temsil eden "Çernenko modeli" arasında bir tercihle karşı karşıya kalan Hamaney, ikincisini seçmiştir. Kapılarını açarak intihar eden bir sistem yerine, yaşlılık ve ataletle ölen bir sistemi tercih etmektedir.

Enformasyon uçurumu

Son olarak "diktatörün ikilemi"ni hesaba katmak gerekir. Totaliter sistemler kaçınılmaz olarak felaket boyutunda enformasyon geri-bildirim döngülerinden muzdariptir. Hamaney'in sahip olduğu realite, gerçek bir toplumsal öfkeyi "CIA komplolarının ürünü" olarak yorumlayan dalkavuk bir istihbarat aygıtı tarafından süzülerek verilen bilgilere dayanmaktadır. 47 yıllık sistemik başarısızlığı "yabancı komplo" olarak gören bir zihin için Witkoff'un talep ettiği tavizler bir anlaşmanın şartları değil, "saçmalıktır".

Sonuç: Kırılma geliyor

İran rejiminin trajedisi, yapısal olarak evrilememesidir. Bu sistem, katı olmayı güç zanneden kırılgan bir sistemdir. Hamaney Amerikan taleplerinin imkansız olduğunu söylediğinde, buna inanmalıyız. Zira bir ömür boyunca tahkim ettiği rejim, eğilmek için değil, kırılmak için tasarlanmıştır.

Batılı karar alıcıların görevi artık gerçekleşmesi mümkün olmayan bir dönüşümü müzakere etmek değil, tarihsel olarak kaçınılmaz hale gelen bir kırılmanın sonuçlarını yönetmektir.

Sosyal medyada yayınlanan bu değerlendirme Mepa News okurları için Türkçeleştirilmiştir. Değerlendirmede yer alan ifadeler yazarın kendi görüşleridir ve Mepa News'in editöryel politikasını yansıtmayabilir.