Seyed Hossein Mousavian

Seyed Hossein Mousavian

Cumhurbaşkanının ölümü İran'ı yol ayrımında bıraktı

Cumhurbaşkanının ölümü İran'ı yol ayrımında bıraktı

19 Mayıs Pazar günü İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan ve diğer yetkilileri taşıyan bir helikopter İran'ın Azerbaycan sınırındaki dağlara düştü.

Reisi, Azerbaycan ile ortaklaşa yapılan büyük bir barajın açılış töreninden dönüyordu. Kötü hava koşulları arama çalışmalarını son derece zorlaştırdı. Sonuç olarak, dünyanın dört bir yanındaki ülkeler düşen helikopterin yerini tespit etmek için acil yardım teklifinde bulundu ve Türkiye, Rusya ve Irak kurtarma ekipleri gönderdi.

Pazartesi günü İranlı yetkililer 63 yaşındaki cumhurbaşkanı, dışişleri bakanı ve diğerlerinin kaza yerinde ölü bulunduğunu doğruladı.

Reisi İran'ın kuzeydoğusundaki Meşhed kentinde doğdu. 20 yaşında Karac kentine savcı olarak atandı ve kademeli olarak İran yargısının başına yükseldi. Haziran 2021'de cumhurbaşkanı seçildi.

Cumhurbaşkanının ölümü Orta Doğu'da gergin bir döneme denk geldi. İsrail dışında dünya liderleri İran'a başsağlığı diledi.

Reisi, İran'ın cumhurbaşkanı olarak dini lider Ayetullah Ali Hamaney'den sonra ülkenin en güçlü ikinci kişisiydi.

İran Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı Muhammed Muhbir şu anda cumhurbaşkanlığına vekalet ediyor ve üst düzey müzakereci Ali Bakıri Keni de dışişleri bakanlığına vekaleten atandı.

İran anayasasına göre 50 gün içinde yeni bir cumhurbaşkanı seçilecek. Ancak Reisi'nin bırakacağı miras, İran'ın iç ve dış ilişkilerini ileriye dönük olarak etkileyecek.

İran nükleer anlaşması

Her ne kadar çoğu ilkeci (muhafazakar) Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak bilinen İran nükleer anlaşmasına şiddetle karşı çıksa da, Reisi hükümeti -Biden yönetiminin anlaşmayı ilerletme konusunda pek istekli olmaması nedeniyle- başarısız da olsa anlaşmayı canlandırmak için her türlü çabayı gösterdi.

Biden yönetimindeki Beyaz Saray ve Avrupa Birliği, İran'ın özellikle Ukrayna savaşında Rusya ile işbirliği yapması ve ardından İran'ın İsrail'e karşı savaşta Hamas'ı desteklemesi nedeniyle JCPOA'yı canlandırmaya yanaşmadı.

Biden, Donald Trump döneminde İran'a karşı uygulanan yaklaşık 1500 yaptırımı korumakla kalmadı, aynı zamanda yaklaşık 700 yeni yaptırım ekledi.

Avrupa hükümetleri de İran'a karşı onlarca yeni yaptırım uyguladı. Bu yaptırımlar nedeniyle 2024 yılının başlarında sıradan İranlılar yüksek enflasyon ve daha da zayıflamış bir para birimiyle karşı karşıya kaldı. Hasan Ruhani'nin 2021'deki cumhurbaşkanlığının sonunda 250 bin riyal/dolar olan serbest piyasa döviz kuru, Mart 2024'te 600 bin riyalin üzerine çıktı.

Sonuç olarak, en önemli tepki İran'ın JCPOA'dan uzaklaşması, nükleer programını genişletmesi ve nükleer eşik devlet haline gelmesi oldu. Bu, Reisi döneminin en önemli mirasıdır. Reisi'nin ölümünün ardından İran'ın nükleer bir devlet olup olmayacağını göreceğiz.

ABD ve Avrupa şu anda İran'la ciddi ve geniş bir diyaloğa girmek için herhangi bir diplomatik girişim ya da isteklilikten yoksun. Bunun yerine yaptırımları, tehditleri ve zorbalığı artırmaya odaklanıyor.

Bu eğilim devam ederse, İran'ın bir sonraki cumhurbaşkanı kim olursa olsun, Tahran muhtemelen nükleer kapasiteye sahip olma yolunda ilerleyecektir.

İran-İsrail gerilimi

Reisi'nin cumhurbaşkanlığı döneminde İran ile ABD-İsrail arasındaki gerilim 1979'daki devrimden bu yana en yüksek seviyesine ulaştı. 1 Nisan 2024'te İsrail'in Suriye'nin başkenti Şam'daki bir İran konsolosluk binasına düzenlediği hava saldırısında çok sayıda üst düzey İranlı subay öldü.

Buna karşılık olarak 13 Nisan'da İran, 300'den fazla insansız hava aracı ve füze konuşlandırarak İsrail topraklarına ilk doğrudan saldırısını gerçekleştirdi. İran ile Batı ve İsrail arasındaki mevcut gidişatın devam etmesi, İran ile İsrail arasında topyekûn bir savaşa yol açabilir.

Reisi'nin cumhurbaşkanlığı dönemindeki üçüncü önemli gelişme ise İran ile Suudi Arabistan arasındaki yakınlaşmaydı.

Ruhani döneminde, Ocak 2016'da, Suudi Arabistan'ın siyasi reform çağrısı yapan önde gelen bir Şii din adamını ve 47 mahkumu idam etmesine öfkelenen muhafazakar güçler Suudi elçiliğini basarak Riyad ve Tahran arasında diplomatik krize yol açtı.

Mart 2023'te Çin, İran-Suudi yakınlaşmasına aracılık etti.

Ancak bu gelişmenin temel nedeni Suudi Veliaht Prens Muhammed bin Selman'ın Vizyon 2030 Planı çerçevesinde Suudi Arabistan'ı Orta Doğu'nun önde gelen ekonomik gücü haline getirmek için yeni bir strateji benimsemiş olmasıydı.

Bu hedefe ulaşmak için İran, Katar, Mısır ve Türkiye gibi bölge ülkeleriyle ve hatta İsrail ile ilişkileri normalleştirmek ve Doğu bloğundaki güçlerle ilişkileri genişletmek için harekete geçti.

Bu gelişme, bir sonraki İran yönetimi sırasında daha iyi Arap-İran ilişkileri için bir temel oluşturdu.

Bir sonraki önemli bölgesel-uluslararası gelişme İran'ın Şanghay İşbirliği Örgütü'ne (ŞİÖ) daimi üyeliği ve Pekin ve Moskova'nın Batı'ya karşı güçlü bir yükselen piyasa alternatifi olarak gördüğü Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika'dan oluşan BRICS grubuna katılma başvurusu oldu.

Batı ile İran arasındaki düşmanlıklar devam ederse, İran'ın bu iki önemli örgüte üyeliği, İran'ın doğuya yönelme sürecinin tamamlanması için bir temel oluşturacaktır.

Birleşik yönetişim

Son olarak, Reisi, Ayetullah Hamaney'in 35 yıllık liderliği boyunca İran'ın liderliğin ülke içi, bölgesel ve uluslararası politikalarıyla tamamen uyumlu olan ilk cumhurbaşkanı oldu.

Ekber Rafsancani, Muhammed Hatemi ve Ruhani gibi reformist ya da ılımlı kamplardan gelen önceki cumhurbaşkanları hem dış hem de iç politikada liderlikten farklı görüşlere sahipti.

Muhafazakar cepheden seçilen Mahmud Ahmedinejad bile sonunda liderlikle büyük anlaşmazlıklar yaşadı.

Aslında Reisi dönemi, İran'da yönetimin bütünleştiği ve muhafazakarların hükümet, parlamento, yargı, güvenlik ve askeriye kurumlarında gücü elinde tuttuğu ilk dönem oldu.

Ancak Reisi döneminde muhafazakar cephede bir bölünme yaşandı. Eski meclis başkanı Ali Laricani gibi kampın ılımlı figürleri kenara itilirken, mevcut meclis başkanı Muhammed Bakır Kalibaf gibi yarı ılımlı figürler daha radikal fraksiyonun sert eleştirilerine maruz kaldı.

Reisi kendisini bu çekişmenin ortasında konumlandırmaya çalıştı. Dolayısıyla "yönetim birliği" fikri sorgulanır hale geldi.

Sonuç olarak, Reisi'den sonra İran'ın iç politikasına ilişkin iki hipotez öngörülebilir.

Birincisi, radikal muhafazakarların hakimiyetlerini daha da sıkılaştırarak hükümeti tamamen kontrol edeceği ve bunun da İran ile Batı arasında gerilimin tırmanmasına yol açabileceği.

İkinci hipotez ise liderliğin yönlendirmesiyle ilkeci kamp içindeki ılımlı güçlerin sahneye çıkacağı ve bunun da İran ile Batı arasındaki gerilimi azaltma şansını artıracağı yönünde.


Middle East Eye'da yayınlanan bu değerlendirme Mepa News okurları için Türkçeleştirilmiştir. Değerlendirmede yer alan ifadeler yazarın kendi görüşleridir ve Mepa News'in editöryel politikasını yansıtmayabilir.

Bu yazı toplam 1255 defa okunmuştur
Önceki ve Sonraki Yazılar
YAZIYA YORUM KAT
UYARI: Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Mepa News, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Her bir yorum 600 karakterle (boşluklu) sınırlıdır.
Seyed Hossein Mousavian Arşivi